Walki mojej kompanii – Kurpie 1915, cz. 6

 Wilfried Wroost - 1919

Der Russenkopf: Die Geschichte einer Kompagnie

 

Rozdział VI.

W czasie trzech dni odkąd trwały prace na Russenkopf, Rosjanie nie przeszkadzali. Uznali, że mały, okrągły, piaszczysty pagórek nie jest warty nawet jednej kuli, podczas gdy wzgórze 125 oraz wsie Wach i Klimki codziennie ostrzeliwali z dział ciężkiego kalibru. Każdego dnia o godzinie 9:00 rano rosyjska artyleria otwierała ogień, tak punktualnie, że można było ustawiać zegarki. Potem przez dwie godziny ostrzeliwała wspomniane punkty. Dla przykładu, gdy wczoraj jako pierwszy pod ostrzałem był Wach, to dziś w pierwszej kolejności dostało się wsi Klimki, a jutro na pewno pierwsze będzie wzgórze 125, gdzie po sześciu wysokich sosnach z których odstrzelono gałęzie, zostały tylko sterczące nieruchomo pnie. We wsi Wach żaden dom już nie ostał się cały. Codziennie zawalały się kamienne kominy, które grożąc groźnie palcem ku niebu, jako jedyne pozostały po spalonych, krytych strzechą, drewnianych chatach. Również we wsi Klimki spustoszenia były coraz większe, a drugi batalion i czwarta kompania starały się ratować przed żarłocznym ogniem co się dało. Deski, bale ze ścian, belki, słupy, deski podłogowe, drzwi i okna wędrowały jako materiał do budowy okopów i schronów.

Nocą całe grupy żołnierzy kursowały tam i z powrotem między Russenkopf a wsią Klimki - uzbrojeni jak rozkazał im dowódca kompanii - przynosili wszystko, co można było wykorzystać do rozbudowy pozycji. Nawet leśniczówka, znajdująca się w lesie na prawo od Russenkopf, która stała pusta, odkąd major wyprowadził się do swojego wzmocnionego schronu za wzgórzem 125, zniknęła w ciągu jednej nocy bez śladu. Wszystkie ściany, sufit i podłoga chaty, dach pokryty strzechą, cegły z pieca, komin - wyparowały, a na Russenkopf następnego dnia rano urosła duża sterta drewna i słomy. Russenkopf łakomie pożerała masy drewna, a schrony potrzebowały słomy, aby wypełnić wszelkie szpary w konstrukcji przed zasypaniem ich ziemią. Cegły wykorzystywano na piecyki.

Pierwszego wieczoru, załogę wzgórza zbyt szybko zaskoczył mrok przy pracy. Kiedy wrogie krańce lasu nie były już dobrze widoczne, Ehinger po raz pierwszy wysłał ludzi na posterunek nasłuchowy. Skryli się oni za krzakami jałowca, gapili się na ciemną ścianę lasu i wsłuchiwali każdy podejrzany dźwięk. Nie było jednak żadnego znaku ze strony wroga, który krył się głęboko w lesie. Tylko od czasu do czasu ciszę przenikał żałosny płacz rannego, który po ataku, czyli przez osiemnaście godzin, leżał bezradnie na polu i prosił o niemieckiego sanitariusza.

Wkrótce maszerując przez wieś Klimki na wzgórze dotarł trzeci pluton. Za nimi podążała kuchnia polowa, która dotarła aż na prawą flankę drugiego batalionu, gdzie rozdano jedzenie ludziom Magerfleischa. Najedzeni, dysząc z obładowania ciężkimi kozłami hiszpańskimi, ruszyli za swoim dowódcą plutonu. On również ciężko pracował. Jego ręce były brudne i poranione drutem kolczastym. Żywica przykleiła mu się do palców, do ubrania, do hełmu, nawet jego bujne wąsy zawierały jej tak dużo, że nie musiałby jej nakładać przez dwa tygodnie.

Drużyny przy produkcji zapór przekroczyły nakazane ilości i zrobiły ich więcej o siedem a nawet osiem sztuk. Już pierwszej nocy Russennkopf otrzymała półkolistą zaporę z kozłów hiszpańskich, ustawioną trzydzieści metrów przed pozycjami. Kozły hiszpańskie powiązano drutem kolczastym, który miał utrudnić przewrócenie ich albo odciągnięcie na bok.

W nocy około godziny drugiej, wcześniej niż się spodziewano, przybyły dwa obiecane karabiny maszynowe. Dowódcą, który miał nimi dowodzić na Russenkopf był Unteroffizier August Pinkpank. Waldschütz znał go bardzo dobrze i nazywał Maschinengewehr August. Był to człowiek średniego wzrostu, o nieproporcjonalnej budowie ciała, z silnie wystającymi kośćmi policzkowymi i meszkiem na dolnej wardze. Ciągle mrugał oczami, tak że świat musiał mu się wydawać niezwykle ogromnym lśniącym ekranem kinowym. Mówił tak samo szybko i pośpiesznie, jak strzelały jego karabiny maszynowe, tylko w odróżnieniu od nich często się zacinał. Nie mógł wypowiedzieć pełnego zdania bez zawahania się. Po tym jak zameldował się u Ehingera, został poinformowany o dwóch rosyjskich karabinach maszynowych. Obiecał przy tym, że na razie nic o nich nie będzie wspominał w meldunku do swojego Hauptmanna. Unteroffizier Pinkpank był wręcz zadowolony z takiego obrotu sprawy. Gdyby miał pod swoją komendą cztery karabiny maszynowe, to z dnia na dzień zostałby dowódcą plutonu. Mocniej mrugnął oczami i przemówił jak karabin maszynowy w linii ognia: - Wspaniale ... panie Oberleutnant wspaniale ... fantastycznie! Proponuję, aby rozdzielić moich sześciu ludzi ... wśród czterech karabinów ... dwóch dać do ... dwóch do ... ... zrobi się osiem ... osiem ... po dwóch na karabin ... dwóch ...

Ehinger chętnie przyjął tę propozycję. Karabiny zostały rozmieszczone na stanowiskach, a żołnierze z czwartej kompanii pochwalili się przybyłym swoimi pracami na pozycjach.

 

W czasie, gdy zbliżały się godziny zagrożenia, zwiększano czujność wśród żołnierzy. Wszyscy czuwali wtedy z karabinami, zwracając baczną uwagę na strzał alarmowy z wysuniętych stanowisk nasłuchowych. Dopiero o świcie, gdy już widziano ścianę lasu, obserwator wchodził na swoje drzewo. Po szybkiej przekąsce ludzie mogli trochę odpocząć, a następnie wznawiano pracę na stanowiskach.

Pracy wciąż było dużo. Bardzo dużo pracy na Russenkopf…

Ludzie zrobili niesamowite rzeczy w ciągu tych trzech dni. Wszędzie okopy były pogłębione do dwóch metrów i miały jeden metr szerokości. Wszędzie tam, gdzie mogli stać strzelcy, w przedniej ścianie znajdowały się małe wnęki z wyniesioną platformą, z której strzelec miał wygodny dostęp do otworu strzelniczego. Zaletą tych wnęk było to, że jeżeli pocisk trafił bezpośrednio w okop, to odłamki z wybuchu stanowiły mniejsze zagrożenie. Ehinger sam opracował projekt, jak miały wyglądać te okopy. Nie nauczono go tego. Ściany okopu wzmacniano szalunkami z pali, gałązek, kawałków darni, desek i drutu. Wszystko to było splecione, podparte i powiązane, aby zapobiec osuwaniu się ziemi. Na dnie wykopu znajdowały się kanały odwadniające, prowadzące do szamba i rowów odpływowych, gdyż wkrótce spodziewano się odwilży. Pomiędzy sekcjami obsadzonymi przez poszczególne drużyny, wykonano wysokie trawersy [rodzaj poprzecznic na linii okopów]. Schrony dla żołnierzy zostały rozmieszczone w taki sposób, że ostatni wychodzący z nich potrzebował tylko kilku sekund, aby dostać się do swojego stanowiska strzeleckiego. Niektóre z nich były małe i niskie, a ich mieszkańcy bytowali w nich upchani ciasno jak sardynki w puszce. Inne, zwłaszcza gdy w drużynie byli fachowcy, były bardziej przestronne. Schrony miały wbudowane drzwi, okna i piec, a także mały stół i ławeczki. W wielu schronach znajdowała się podłoga i ściany obite deskami z chat ze wsi Klimki - co skutkowało tym, że niedługo później zaroiło się w nich od pluskiew. Miejsca do spania od reszty schronu oddzielone były niską przegrodą z deski. Ludzie spali na sianie, które ściągano z wysokiego stogu zgromadzonego wokół drewnianego słupa, a który stał tysiąc metrów za Russenkopf, na bagnach pomiędzy pozycjami we wsi Klimki a lasem za wzgórzem 125. Wszędzie, na rozkaz dowódcy kompanii, przywiązywano wagę wykonania wzmocnionego przekrycia schronów. Robiono je z podwójnej, czasem potrójnej warstwy grubych pni drzew. Często jeszcze stropy wsparte były pośrodku mocnymi słupami. Na wierzch sypano dwumetrową warstwę ziemi. Schrony te zapewniały wystarczającą ochronę przed pociskami lekkiej i średniej artylerii. Zwały jasnego, dobrze widocznego piasku pokrywano mchem, kawałkami darni i gałązkami, aby upodobnić je do otoczenia. Jeżeli przy rozbudowie była konieczność usunięcia małych sosen i krzewów jałowca, to przesadzano je w inne miejscach, gdzie służyły do maskowania pozycji. Dla postronnego obserwatora Russenkopf pozostawała małym, piaszczystym, brzydkim wzgórzem porośniętym sosnami średniej wielkości. Przynajmniej Hauptmann von Übel twierdził, że z lewej flanki jego pozycji, nie widać było żadnego śladu, że są jakieś ingerencje we wzgórze.

Jeszcze głębiej wykopano okopy łączące poszczególne sektory obrony i te prowadzące na tyły. W tych rozmieszczono aneksy kuchenne, które były zbudowane z cegieł, jak małe kominki. Garnki na ogniem wisiały tam na rosyjskich bagnetach. Żołnierze robili teraz własną poranną kawę, ponieważ na Russenkopf wykopano studnię, w której na głębokości pięciu metrów natrafiono na czystą wodę pitną.

Sześć okopów łącznikowych, mocno zygzakując, przecinało wzgórze. Tam, gdzie spotkały się ze sobą, powstał okrągły placyk, rondo. To tutaj zbudowano dla Ehingera schron.

Podczas licznych prac terenowych natknięto się na skrytki, w których mieszkańcy wsi Klimki zakopali swój dobytek, w czasie gdy Kozacy oczyszczali teren i pędzili tutejszych ludzi za Narew i na wschód. Niektóre były wypełnione ziemniakami, inne żytem i owsem, wybieranym przez grupy zaopatrzenia całymi workami i wywożonymi do Wykrotu, dla koni czwartej kompanii. Było tam też sporo sprzętu gospodarstwa domowego. Żelazne garnki, wiadra na wodę, talerze, kubki, skrzynie z tkaninami lnianymi i odzieżą, grube deski z wyrzeźbionymi wgłębieniami, które prawdopodobnie były wykorzystywane przez chłopki do wyrabiania ciasta [dźézå]. Ogromna była liczba ukrytych tam wizerunków świętych, ponieważ miejscowi w chatach zostawiali tylko jeden obrazek ze świętym, który miał chronić dom przed pożarem i spaleniem. Ale nawet najpiękniejszy obraz Matki Boskiej nie był w stanie zapobiec zniszczeniom, kiedy rosyjska artyleria codziennie ostrzeliwała wioski pociskami zapalającymi.

Wszystkie te niezliczone przedmioty zostały sensownie wykorzystane przez załogę Russenkopf. Obrazy, w większości wyblakłe, zarysowane i brzydkie, zostały usunięte z ram, a te wykorzystano w oknach schronów. Dźézå posłużyły jako misy do mycia się. W różnych miejscach urządzono stanowiska, gdzie ludzie mogliby prać i czyścić swoje ubrania i nie rozwodnić przy tym okopów. Były tam szamba do zbierania brudnej wody, urządzenia do gotowania ciepłej wody. Talerze i kubki, kolorowo malowane oraz z cytatami z Biblii w języku polskim, były rozchwytywane przez wszystkich. Nawet u najprostszych muszkieterów odrodziło się pragnienie spożywania posiłków na talerzach zamiast z blaszanych naczyń. Na rozkaz dowódcy kompanii duże, żeliwne garnki zostały równomiernie rozdzielone pomiędzy trzy plutony. To w nich planowano dostarczać jedzenie. Aby zapobiec szybkiemu stygnięciu jedzenia, żołnierze szyli pokrowce, wykorzystując do tego materiał z rosyjskich namiotów. Dodatkowo między pokrowiec a garnek wpychano siano, a całość wyposażano w drewniane pokrywy i druciane zawieszenie. Od tego momentu, wystarczył jeden żołnierz, aby przynieść jedzenie dla całej drużyny. Wśród ubrań ukrytych w skrzyniach, Unteroffizier Langbein znalazł kawałek czarnej bawełny, pasek białego płótna i strzęp czerwonego jedwabiu. Krawiec Gill z jego drużyny zszył je razem, aby zrobić flagę, którą przymocowali na słupie ze stogu siana. Niestety Ehinger zabronił podniesienia tego masztu, ponieważ Rosjanie mogli to zauważyć i skupić ostrzał artyleryjski na wzgórzu.

Prace na Russenkopf trwały nieprzerwanie dzień i noc. Codziennie rano dowódcy drużyn musieli stawiać się na rondzie, a Ehinger rozdzielał prace na dany dzień. Ludzie z jednego plutonu ruszali pojedynczo, aby nie stać się celem dla rosyjskiej artylerii, przez Klimki do lasu. Przebywali tam cały dzień, ścinali drzewa na zasieki z drutu kolczastego oraz budowali coraz więcej kozłów hiszpańskich. A wieczorem wracali na Russenkopf, holując lub przewożąc na Panjewagen [chłopskie wozy konne] zaostrzone słupki oraz kozły. Zaś z Wykrotu, takimi samymi pojazdami, kierowcy z kolumn amunicyjnych przywozili całe zwoje drutu kolczastego.

Obładowane wozy szybko były opróżniane przez żołnierzy, którzy przenosili materiały i rozbudowywali zapory na przedpolu. Siekierami i młotami owiniętymi szmatami, aby stłumić hałas, wbijali w ziemię jeden rząd słupów po drugim i przybijali do nich drut kolczasty. Słupy wbijano na różną głębokość, aby nie dać nacierającym możliwości przykrycia zapory deskami, drzwiami, materacami i drabinkami szturmowymi, jak to zrobili ostatnio Rosjanie pod Mławą i Kapuśnikiem.

Pas zasieków z drutu kolczastego zaczynał się pięćdziesiąt metrów przed okopami. W niektórych miejscach był szeroki na dziesięć metrów i był tak ciasno spleciony, że żaden szczur nie mógł się prześlizgnąć. Za nim był podwójny rząd kozłów hiszpańskich. Połączone drutem i zakotwiczone w ziemi za pomocą kołków, nie dawały się tak łatwo ruszyć z miejsca.

Ehinger pomyślał również o innych metodach zatrzymania nacierających. Stosując się do wytycznych zawartych w książce o pracach saperskich, kazał wykopać wilcze doły pomiędzy zasiekami a okopami. Każda drużyna musiała przed swoim sektorem wykonać te lejkowate otwory. W każdej wolnej przestrzeni pomiędzy dołami rozciągnięto druty. Nawet najwolniejsi z nacierających i najostrożniej stawiający stopy, by nie zaplątać się w drut kolczasty, musieli wejść na pale ukryte w wilczych dołach.

Tam, gdzie fragmenty fortyfikacji podniesiono w formie wału, to również przestrzeń pomiędzy nimi skryto pod gałązkami. Każde drzewo, które nie przeszkadzało było od samego początku oszczędzane, zaś niektóre mniejsze drzewa był nawet przesadzone z wykopów. Teraz wykorzystywano je do rozciągnięcia drutu nad okopami. Gdyby kiedyś Rosjanie wpadli na Russenkopf jak rój szarańczy, gdyby z niemal nadludzką siłą pokonali zasieki z drutu kolczastego i kozły hiszpańskie, gdyby wilcze doły wypełniły się ludźmi do tego stopnia, że następni mogli deptać po drgających i krwawiących ciałach, gdyby ominęli zaostrzone pale i sterczące gałęzie, to i tak w końcu zawiśliby na drutach rozciągniętych nad okopami.

- Ładną pułapkę na myszy sobie zbudowaliśmy - powiedział Doktor, sceptycznie pochylając głowę.

- Pułapka na myszy? - zakrzyknął młody Leutnant. - Wolałbym myśleć, że to gigantyczny pająk. Tułów to rondo, sześć okopów łączących to jego zakrzywione nogi.

- Nic ująć - zauważył Ehinger - i doskonała pajęczyna rozrosła się wokół niego. Niektóre rosyjskie muchy w niej utkną.

Tak jak części wzgórza zwrócone w kierunku wroga, rozbudowano również przeciwległe jego stoki. Były tam okopy i wilcze doły, a pas zasieków rozciągnął się wokół Russenkopf. Ehinger nie ulegał prośbom pionierów ze wsi Klimki, którzy chcieli zabrać zapory stojące na tyłach wzgórza i wykorzystać je na skraju lewej flanki pod wzgórzem 125. Trzymał się rozkazu budowy twierdzy, a ta, zgodnie z zasadami zawartymi w instrukcji saperskiej, musiała być broniona ze wszystkich stron. Mimo, że dowódcy kompanii na stanowiskach pod wsią Klimki, oddzieleni od wzgórza polami zasieków, śmiali się z niego i pytali przez telefon, czy aby nie myśli o tym, by pewnego dnia zawrzeć sojusz z Rosjanami i prowadzić wojnę przeciw nim, niewzruszony nadal prowadził rozbudowę.

________________

 Tłumaczenie książki napisanej przez żołnierza armii niemieckiej biorącego udział w 1915 r. w walkach na Kurpiach. Identyfikacja oddziału oraz osób przedstawionych w książce została celowo utajniona przez autora.
Dane autora oraz tytuł książki zostaną podane w ostatniej części tłumaczenia.

Walki mojej kompanii – Kurpie 1915, cz. 5

 Wilfried Wroost - 1919

Der Russenkopf: Die Geschichte einer Kompagnie

 

 Rozdział V.

Zaczynamy. Po tym jak Unteroffizier Hoffmann wystrzeliwuje z pistoletu białą racę, a ta z syczącym dźwiękiem i zakrzywionym ogonem wzbija się w niebo, od strony wsi Klimki ostrzał zostaje natychmiast wstrzymany. Nad szczyt nadlatuje jeszcze kilka pocisków ze szrapnelami wystrzelonych przez baterie Landszturmu, które wypluwają swój ładunek dokładnie na próbujących znaleźć schronienie Rosjan. Nagłe rozbłyski są przerażające, białe. Chmury szrapneli powstałe w tych miejscach, zapowiadające jakby burzę gradową, powoli przesuwają się na wschód. W pełnym pośpiechu Rosjanie przerzucają w stronę nadlatującego zagrożenia wszelkie osłony i próbują skryć się jak najgłębiej w ziemię.

Teraz bateria kładzie swój ogień na las obsadzony przez Rosjan, aby zapobiec stamtąd jakiejkolwiek akcji przeciw atakującym pagórek. Tymczasem pluton Waldschütza rozciągnął się w linię strzelecką. Ukształtowanie terenu wymusza krótkie skoki, aby zbliżyć się do Rosjan niepostrzeżenie. Pierwszy pluton również się rozstawia i ma ruszyć w niewielkiej odległości za nimi. Atak ma pójść błyskawicznie, a zaskoczony wróg nie powinien mieć czasu na ochłonięcie i reakcję. To był plan Ehingera. O tym, co nastąpi później, miał zadecydować rozwój wydarzeń.

Gdy tylko oddziały skierowane do akcji sprawnie przechodzą przez linię okopu flankowego, Magerfleisch w pełni zadowolony, że wykonał swoje zadanie, chowa się tym okopie obsadzonym przez swych ludzi.

Pochwę szabli, która tylko przeszkadzałaby w ataku, Waldschütz rzucił swojemu służącemu, Eskimosowi, który przez całą noc, aż to tego momentu sobie drzemał.

- Trzymaj to ... nie wypuszczaj z rąk ... albo szatan się z tobą policzy - krzyczy do półprzytomnego. Potem rusza w krzaki. - Naprzód marsz - marsz. - Trzymając w prawej ręce szablę, w lewej odbezpieczony pistolet Browninga, dowódca plutonu wyprzedza swoich ludzi. Leutnant Müller, z karabinem w ręku, dołączył do niego. Chce wzmocnić atakujących. Biegną od krzaka do krzaka, wokół leżą ranni i zabici Rosjanie, którzy jeszcze godzinę temu szli do natarcia na niemieckie pozycje.

Czwarta kompania z rezerwowego regimentu Böhlitz jest natarciu! Zamarznięta powierzchniowo ziemia sprawia, że idzie się po niej jak po świeżo upieczonym chlebie. Wciąż kryjący się za krzakami olchy, pluton stale zbliża się do Russenkopf. Pędzi jak burza. Dopiero, gdy Waldschütz dociera do podnóża wzgórza, wykrzykuje - hurra i pędzi w górę, a jego ludzie podejmują okrzyk i biegną za nim. Rosjanie, którzy spodziewali się ataku od strony wsi Klimki są zaskoczeni. Niemcy nie pozwalają im się poderwać, grożąc przyłożonymi do ich szyi bagnetami nałożonymi na karabiny.

 

Biada temu, kto od razu nie rzuci swej broni i nie wyciągnie rąk nad głowę. Biada rosyjskim rękom, które nie zostaną wyciągnięte, by pokazać, że nie ma w nich broni. Każdy widzi jak Waldschütz biega wokół z furią jak berserk. Ktokolwiek próbuje uciec, zostaje powalony z jego pistoletu.

Karabin maszynowy na lewej flance trzeciej kompanii wspiera atak. Pociski uderzają z dużą precyzją w zbocza Russenkopf. Każdy Rosjanin, który próbuje ucieczki, również staje się jego ofiarą.

Wkrótce Rosjanie poddają się bez dalszego oporu, a Waldschütz popędza ich na lewą stronę, w kierunku skraju pozycji pod wsią Klimki. Tym, którzy odmawiają, grozi pchnięcie bagnetem. Dlatego wolą iść przez bagno, niektórzy z nich zapadają się do kolan, inni po pas. Wielu tych co dotarło na twardszy grunt przy pozycjach drugiego batalionu, straciło na bagnach buty.

W tym momencie na miejsce dociera pluton Kerna, który nacierał w drugim rzucie za drugim plutonem. Wraz z nimi przybył dowódca kompanii. Szybko rozeznał się w sytuacji, wydał krótkie rozkazy, które zostały szybko wykonane. Główne zadanie zostało już zrealizowane. Russenkopf zostało oczyszczone i tylko tu i ówdzie z jakiejś dziury wyciągano jeszcze Rosjanina i ponaglano bagnetem. Ostatni odchodzący musieli zabrać ze sobą swoich towarzyszy, rannych od niemieckich szrapneli. Działa 7.5 cm baterii Landszturmu wykonały świetną robotę. Dowodem tego było wielu zabitych.

Russenkopf po stronie osłoniętej przed wrogiem zapełnia się żołnierzami. Jednostki tam są pomieszane. Są żołnierze z obu plutonów i innych oddziałów. Odpowiednie rozkazy mogą być wydane później, ponieważ wróg strzela już z czterech dział na zajęte pozycje, chociaż przeważnie nie trafia. Pociski wpadają w bagno za pozycjami. Czarne słupy ziemi wznoszą się wysoko jak wieża, a drobny deszcz szlamu i bagnistej ziemi spływa w dół, przykrywając wszystkich leżących za wzgórzem i barwiąc ich twarze tak, że Oberstleutnant mógłby pomylić ich z Hottentotami.

Wybuchy odsłaniają sporo rzeczy za i przed wzgórzem. Martwi towarzysze z siódmej kompanii, którzy wczorajszej nocy dostali rozkaz zabezpieczenia wzgórza są wyciągani z różnych dziur. Ich ciała są nadal ciepłe i mają mnóstwo ran od bagnetów. Rosjanie nie oszczędzili nikogo. Kogo znaleźli na wzgórzu zabili kolbami karabinów i bagnetami.

Waldschütz gotował się z wściekłości, gdy to zobaczył. Biegał od dołka do dołka z czerwoną twarzą, można by pomyśleć, że miał z niej zdartą skórę. Z szablą w dłoni liczył poległych. Czterdziestu trzech leżało tutaj. W dołku, nieco dalej na tyłach, ułożono dowódcę plutonu, Vizefeldwebla Pallinowskiego, owiniętego w koc. Został zabity we śnie i jak wielu innych, nie zdążył nawet sięgnąć po broń. Jego czaszka została zmiażdżona kolbą karabinu.

Waldschütz sapał ze wściekłości. W jednym dołku znalazł Gefraitera; on też został pchnięty bagnetami, ale przeżył. Był jedynym, który po obandażowaniu i wzmocnieniu łykiem koniaku, słabym głosem mógł złożyć relację z wydarzeń na wzgórzu. Jego pluton, który nie spał poprzedniej nocy, a później brał udział w ataku i zdobyciu wsi Klimki, niechętnie podjął się zadania obsadzenia wzgórza. Wykopali na nim prowizoryczne dołki dla osłony, a na straż został wyznaczony podoficer. Ale totalne wyczerpanie i zimna noc sprawiła, że wszystkim opadły powieki. Hordy Rosjan miały więc łatwe zadanie.

- Mamy jeszcze jeden przykład, kiedy pewne sprawy są lekceważone - wykrzyknął Oberleutnant, kiedy ranny przez zaciśnięte z bólu zęby zdał raport; - tych czterdziestu czterech ludzi nie nadawało się do zadania. Byłoby o wiele lepiej, gdyby zostali w Klimkach, a ich kompania nie straciłaby teraz jednej trzeciej swego stanu. Wczoraj przedstawiłem tę sprawę Oberstleutnantowi, ale nikt nie chciał uznać znaczenia tego wzgórza dla nas. Kto wie, w jaki sposób rozkaz został przekazany kompanii i czy oddziałom w Klinkach wydały się one mało istotne. Dla nas jest to smutny przykład. Teraz wiemy, jakie mogą być tego konsekwencje, jeśli mimo zmęczenia, głodu i zimna nie podejmie się największego wysiłku, aby wykonać swoje zadanie. Więc mówię: Zbierzcie się do kupy!

Wszyscy z zapałem zabrali się do pracy, by poszerzyć dołki strzeleckie z których powstawały krótkie okopy. Na początku były one pogrupowane, niektóre z nich były wysunięte trochę do przodu, inne na tyłach. W zależności od ukształtowania terenu, jedna połowa Russenkopf była rozbudowywana. Dowódca kompanii nakazał wykonać mocno zygzakujący okop dochodzący na tyły. Przy rozcinaniu wierzchołka wzgórza na pół, klęcząc czy leżąc pracował żołnierz przy żołnierzu. Po przekopaniu centralnej części wzgórza prace rozszerzono na prawo i lewo. Pierwsze prace na Russenkopf zostały zakończone około południa. Wzgórze zostało rozcięte na cztery części i skrycie można było przechodzić z jednej części na drugą. Wtedy to rosyjska artyleria prowadziła ostrzał odwetowy na wzgórze 125, tak że ono dymiło, a gałęzie sześciu rosnących tam sosen zostały roztrzaskane, wieś Klimki również nie była oszczędzana i kilka tamtejszych zagród zapaliło się.  

Ehinger wezwał do siebie podoficerów. Zebrali się za wzgórzem. Zwrócił im uwagę na konsekwencje zaniedbań, które pochłonęły pluton siódmej kompanii i że coś podobnego może zdarzyć się im, jeżeli będą postępować w ten sam sposób. Sam przyznał, że w najbliższych dniach kompania będzie musiała się spodziewać ciężkiej pracy. Praca w dzień i czuwanie w nocy. Ponieważ kuchnia polowa nie była spodziewana przed zmrokiem, pozwolił otworzyć konserwy. Dwóch żołnierzy musiało pozostać na straży, a reszta zajęła się otwieraniem konserw mięsnych za pomocą scyzoryków i bagnetów.

Podoficer Hoffmann poprosił o pozwolenie na udanie się do trzeciej i pierwszej kompanii w celu zdobycia większej ilości sprzętu do rozbudowy okopów. Ehinger wyraził zgodę i dodał, że ludzie z plutonu Magerfleischa mają zająć się dostawami. Hoffmann skacząc od krzaka do krzaka, gdzie znajdował twardszy grunt pod nogami, udał się wykonać zadanie. Niedługo później wrócił sprowadzając kilka szpadli, łopat i siekier, którymi trzeba było ściąć parę sosen.

Prace były starannie, roztropnie i dobrze przemyślane. Nie naruszano gruntu tam, gdzie to było zbędne, nie usunięto żadnego krzaka, który nie przeszkadzał. Pozycja powinna pozostać zamaskowana, by, o ile to możliwe, nie dawać wrogowi wglądu w szeroko zakrojone i rozplanowane prace.

Po dotarciu sprzętu do budowania okopów prace stały się łatwiejsze, niż przy poprzednim kopaniu saperkami, które żołnierze mieli przy sobie. Cały czas wszędzie kopano, przegrzebywano, przerzucano ziemię i rąbano. Nie było odpoczynku, relaksu, chwili na złapanie oddechu. Podoficerowie i kaprale stali za swymi ludźmi z zegarkami w rękach. Po dwudziestu minutach każda z grup była zmieniana. Narzędzia ani na chwilę nie leżały bezczynnie, stale ryły piaszczysty grunt, gdzie korzenie małych świerków stawiały opór. Sprawiające kłopot żołnierskie oporządzenie już dawno zostało zrzucone. Hełmy i płaszcze wkrótce spotkało to samo, niektórzy z żołnierzy zrzucili kurtki mundurowe, obnażali ramiona, pluli w ręce i pracowali jak w akordzie, tak, że pot spływał po ich plecach i moczył koszule. (A przecież ostatniej nocy nie można było spać z powodu zimna!) Wielu z żołnierzy, których dom rodzinny był w Westfalii i Zagłębiu Ruhry oraz ci co pracowali w cywilu jako górnicy, robili w trakcie tych robót niesamowite rzeczy.

Podczas przebijania zygzakującego okopu łącznikowego znaleziono zakopane dwa karabiny maszynowe. Znalezisko wywołało wielkie poruszenie. Każdy musiał tam się przejść i obejrzeć, co na chwilę zdezorganizowało prace.

Dla Ehingera, któremu postawiono łup u stóp, znalezisko też było niemałą niespodzianką. Pozostało dla niego niezrozumiałe, jak lekkomyślnie Rosjanie obchodzili się z tą bronią, którą zabrała pierwsza fala natarcia i do tego w natarciu, które nie wiadomo było czy zakończy się sukcesem.

- Pewnie myśleli, że to będzie łatwe zadanie, - powiedział - i sądzili, że nas zdziesiątkują, gdy zaczęlibyśmy uciekać. Ale teraz sytuacja się zmieniła i daję rozkaz: Zmiana planu, mamy dwa dodatkowe powody. Wiesz co, Doktorze? - Zwrócił się do Kerna, który siedział obok i patrzył na dwa karabiny na kołach, jakby były to dwa upolowane drapieżniki. - Użyjemy ich do własnych celów. Strzelanie z nich nie musi być tak wielką sztuką. Mamy je swoich rękach co zmniejsza siłę bojową Rosjan.

- Ale kto będzie je obsługiwał? - zapytał sceptycznie lekarz.

- Waldschütz, gdzie on jest? - krzyknął Ehinger.

- Tutaj - zameldował wywoływany, stojący za nim.

- Czy nie masz aby w swoim plutonie ślusarza, który naprawia takie rzeczy? Czy nie powiedziałeś mi kiedyś, że - usłyszałeś od niego - iż duże zamówienia dla Rosji było realizowane w naszych fabrykach broni i skończyło się ono na krótko przed wojną?

- Tak, nazywa się Briski, ale ostatnio jest w trzecim plutonie - powiedział Waldschütz.

- Szkoda, - powiedział Ehinger, - ale trzeba go tu natychmiast sprowadzić, aby naprawić tych chłopaczków, którzy mogą nam wyświadczyć doskonałe usługi. Zapewniam was, że gdy tylko rozbrzmi ich terkot, da to doskonały efekt.

- Grzmiący efekt - potwierdził Waldschütz, - w dosłownym znaczeniu tych słów.

- Briski jest tutaj - rzucił Unteroffizier Hoffmann - przyniósł sprzęt do kopania rowów.

Briski został wezwany. Był z grupą, która przygotowywała duży grób dla poległych z siódmej kompanii, po tym jak porucznik Müller wybrał miejsce i poprowadził prace.

Wezwany stawił się i oświadczył, że naprawa karabinów jest łatwa. Wybrał sobie dwóch towarzyszy, którzy byli również ślusarzami, a którzy pomogli mu przy czyszczeniu, dzięki czemu mechanizm znów był sprawny.

- Czy byłbyś w stanie z tego strzelać? - Ehinger zapytał majstra.

- Tak, muszę tylko mieć naboje - odpowiedział majster, dokręcając jedną śrubę.

- Oczywiście - zgodził się z nim Oberleutnant - one też muszą być gdzieś tutaj. Słuchajcie, ludzie - krzyknął głośno - wszyscy, co nie kopią, niech szukają pasów nabojowych. Znakomita nagroda dla tych, którzy je przyniosą! Żołnierze rzucili się do wykopu, gdzie znaleziono karabiny maszynowe i wkrótce przynieśli cztery skrzynie z pełnymi pasami nabojowymi do nich. Zabrali je spod ciał dwóch poległych Rosjan, którzy nadal kurczowo trzymali je w rękach. Jeden pas przyniósł Ziehbart, kompanijny fryzjer. Mówiono o nim, że kiedy otrzymał kartę mobilizacyjną, przyjął ją spokojnie, jakby kogoś golił i obcinał włosy.

- A potem musimy je gdzieś zainstalować - powiedział Ehinger. - Chcę wybrać dla nich odpowiednie miejsca. Bo zostaną tutaj i nie oddamy ich do dywizji, by później poszły na wystawy wojenne. Wolę zaryzykować i ukryć łupy. Tutaj są dla mnie o wiele bardziej przydatne.

Kiedy obchodził na wpół wykończone okopy, powiedział do Doktora i Waldschütza: - Dwa plutony to naprawdę nie za dużo. To wzgórze jest większe niż się wydawało ze wzgórza 125.

Na szczycie Russenkopf, na największej i najbardziej wysuniętej sośnie, umieszczono punkt obserwacyjny. Obserwator na hełmie, na klatce piersiowej i na ramionach miał umocowane oderwane gałęzie, aby nie zostać rozpoznanym. Uzbrojony w lornetkę, musiał stale przyglądać się lasowi, w którym było cicho i spokojnie. Nie widział żadnego wroga, poza martwymi i rannymi, którzy po nieudanym ataku zostali pozostawieni na rozległym polu walki. Z tym momencie meldował głośno, że patrol ze wsi Klimki zmierza do lasu.

Ehinger spojrzał w kierunku, w którym trzej ludzie bez tornistrów, w czapkach polowych na głowie, pełzli przez pole, powoli i ostrożnie zbliżając się w kierunku lasu, którego cisza wydawała się niepokojąca.

Vizefeldwebel Waldschütz zaproponował, aby również wysłać patrol, którym chciałby dowodzić.

Dowódca kompanii nie był skłonny wyrazić zgody na plan dowódcy plutonu. Dopiero po kilku próbach zainteresowanego wydał pozwolenie.

Waldschütz ruszył z dwoma ochotnikami. - Za godzinę bezwzględnie masz być z powrotem - zawołał za nim Ehinger.

- Wiesz - powiedziała Ehinger do Doktora, kiedy stracił z oczu patrol znikający za drzewami.

- Nie podoba mi się ten las. Sposób, w jaki tam stoi, taki cichy, taki groźny - nigdy nie byłem tak podejrzliwy wobec lasu, jak wobec tego. Również wczoraj, kiedy pierwszy raz zobaczyłem go ze wzgórza 125, nie podobał mi się. Masz to samo uczucie?

Doktor przytaknął.

- Tak, nie mogę powstrzymać tego uczucia. - Ehinger kontynuował - Czuję jakby stanowił dla nas zagrożenie.

 

W międzyczasie z zakątka lasu za nimi, gdzie stacjonował teraz pluton Magerfleischa, zbliżały się trzy osoby. Pokryty gałązkami obserwator na szczycie sosny, który nie miał w tej chwili nic ciekawego do zameldowania, zgłosił to.

Powoli, bez zapadania się, szli przez bagno w kierunku Russenkopf. Ehinger patrząc przez lornetkę rozpoznał, że to oddział telefoniczny, który wczoraj wieczorem był w czwartej kompanii. Jeden z nich niósł pudełko, drugi rolkę z drutem, który cały czas rozwijał, a trzeci, nieco pozostawiony w tyle, z prętem, na którym znajdował się hak, kładł rozwinięty drut na krzewy i drzewa, aby zabezpieczyć go przed wilgocią. Do stóp mieli przywiązane deski, długie i wąskie, dzięki którym udało im się przejść przez bagno, nie zapadając się ani trochę.

- Jak wpadłeś na ten praktyczny pomysł? - zapytał Ehinger Unteroffiziera z tej grupy, gdy tylko się zameldował.

- Pan Offizierstellvertreter Magerfleisch kazał nam zabrać deski z leśniczówki i związać je pod stopami.

- Magerfleisch? - zawołał zdumiony Ehinger.

- Tak jest, panie Oberleutnant. Wycina drzewa, tnie je i buduje kozły hiszpańskie. Każda z jego drużyn do godziny 19:00 musi mieć pięć zestawów gotowych. Kazał nam też to robić, bo myślał, że na razie nie mamy nic do roboty. Ale moi chłopcy byli tak niezdarni przy tej pracy, że kazał nam zawiązać deski pod stopami i wypędził na bagno. Tak jest, zrobił to - powiedział Unteroffizier, wyraźnie oburzony i ze złością zrzucił swój tornister.

- Kto wydał rozkaz budowy kozłów hiszpańskich, pan Major? - zapytał Doktor.

- A gdzie, panie Feldwebel, on sam wpadł na ten pomysł.

- Z własnej inicjatywy? Co w ciebie wstąpiło, Magerfleisch? - wykrzyknął Ehinger, pół poważny, pół rozbawiony. - Jak my źle oceniliśmy tego człowieka, Doktorze!

Aktor Orlershausen, który stał w pobliżu i właśnie przypalał zapalniczką papierosa Doktorowi, pozwolił sobie na żart.

- Szlachetny człowieku! Szlachetny człowieku! - krzyczał, a jego ręce rozpostarły się w powietrzu. - Biada temu stuleciu, które cię odrzuciło! - Biada potomstwu, które cię źle osądza! [przypis tłumacza: J. W. von Goethe: Götz von Berlichingen mit der eisernen Hand]

- Zamknij się! - Doktor zaśmiał się z niego. Orlershausen odszedł.

 

Po podłączeniu kabla i ustanowieniu tymczasowego stanowiska telefonicznego, pierwsza rozmowa telefoniczna z Russenkopf została skierowana do Majora. A ten najpierw pogratulował Ehingerowi bezstratnego ataku i poprosił go, aby pochwalił żołnierzy za śmiałą akcję.

- Czy ty już wiesz - zapytał Ehingera - ilu jeńców wysłałeś do wsi Klimki?

- Nie, panie Majorze, nie było czasu by policzyć.

- Było ich stu dziewięćdziesięciu dziewięciu.

- A jeszcze czternastu lub czy piętnastu z nich nadal tu leży. To ci, dla których muszę wykopać grób.

- Tak, Ehinger, posłuchaj. Pan Oberstleutnant chce, żeby ten pagórek pozostał zajęty. Zacznij go obsadzać. Należy tam rozbudować pozycje obronne. Rozumiesz?

- Zrozumiałem, panie Majorze, wczoraj to sugerowałem.

- Cóż, to była całkiem dobry rada, prawda?

- Obejmę stanowiska na Russenkopf ...

- Co, jak to nazywasz?

- Russenkopf, panie Majorze. Moi ludzie nadali mu taką nazwę, bo rano był zapełniony Rosjanami.

- Tak, i na pewno zrobią wszystko, by spróbować go od nas odzyskać. Więc uważaj, mój drogi Ehinger, uważaj! Nie powinieneś myśleć o zluzowaniu na razie na tej pozycji, nie mamy tu żadnych rezerw. Z wyjątkiem tego, jak wykorzystasz swoje plutony. Dwa karabiny maszynowe, które obiecał nam Hauptmann Boje, mam już pod ręką.

Ehinger nie powiedział Majorowi o zdobyciu dwóch karabinów maszynowych.

- Rozbuduj pozycje na wzgórzu. Jestem przekonany, że wytrzymasz nawet najsilniejszy atak z dwoma plutonami i dwoma karabinami maszynowymi.

A jeszcze lepiej z trzema plutonami i czterema karabinami maszynowymi - pomyślał Ehinger.

- Z pewnością, panie Majorze, to jest zupełnie inna siła niż jeden pluton z siódmej kompanii. - I opowiedział Majorowi o losach plutonu Pallinowskiego.

- To straszne! - krzyknął przez telefon przerażonym głosem von Crayß. - Mówisz że wszyscy martwi, po prostu zarżnięci?

- Z wyjątkiem jednego żołnierza, którego zastaliśmy tutaj. Ale czy uda mu się przeżyć przy odniesionych ranach, oto jest pytanie.

- Oberstleutnant nic o tym nie mówił. Na pewno jeszcze o tym nie wie, zadzwoń do niego? Więc, jak już mówiłem, trzymaj tą ... tą ... ten no ... wzgórze jak je nazywacie i pracuj niestrudzenie nad umocnieniami.

- Prace trwają i większość została już zrobiona, panie Majorze.

- Tak szybko, jak to w ogóle możliwe. Dla wzmocnienia twojego ... Russennest czy Russenloch ... dostaniesz zapory z drutu kolczastego. Pas zapór od prawej flanki pozycji we wsi Klimki przez twoją pozycję aż do lewej flanki trzeciej kompanii zbuduje oddział Pionierów.

- Dlaczego, panie Majorze? Jaki jest pożytek z plątaniny drutów, jeśli nie ma za nią karabinu? Taka przeszkoda może zatrzymać napastnika na pół minuty i zedrzeć kilka strzępów z jego ubrania, ale jeśli w tym czasie nie dostanie kulki, to będzie bezpieczny.

- Ponieważ, nie możemy wykopać do ciebie okopów, cały ten teren jest zalany i jest nieprzejezdny. Poza tym, wiesz, Hauptmann von Übel tak uwiarygodnił ten plan, że nie mogę kwestionować jego kompetencji. Ale możesz przemieszczać się w kierunku lasu na prawo od wsi Klimki. To suche podejście, prawda?

- Z tego co wiem, to jest wąskie wyniesienie, które łączy nas z Klimkami.

- Cóż, jeśli masz wykonany okop łączący, to mogę nakłonić do tego majora Wennigera i niedługo będzie można poprowadzić okop z drugiej strony. I wtedy myślę, że my lub drugi Batalion będzie mógł dać tam słaby odwód. Powiedzmy, jeden człowiek na każde 10 do 20 kroków.

- Proszę mi wybaczyć, panie Majorze, ale nie do końca podzielam ten pogląd. Jaki jest sens tak słabej załogi. To może oznaczać, że kiedy Rosjaninie zaatakują mając dziesięciokrotną przewagę, do czego nas przyzwyczaili, to ta niewielka liczba żołnierzy ich nie powstrzyma. Nikt z nich nie będzie celował, nikt nie będzie strzelał, każdy z nich będzie patrzył z niepokojem w lewo i w prawo, aby zobaczyć, czy jego najbliższy sąsiad już uciekł. Nie, panie Majorze, naprawdę sądzę, że to zły pomysł.

- Och, pozwól, że ci coś powiem, mój drogi Ehinger. Wkrótce będziesz tak samo paskudny jak Hauptmann von Übel. Zawsze myślałem, że mam twardą głowę, ale nie będę wkrótce w stanie ci dorównać.

- Nie sądzę, żeby było aż tak źle, panie Majorze - Ehinger zaśmiał się do słuchawki.

- Cóż, nie mogę już dłużej rozmawiać. Jestem tuż za wzgórzem 125, gdzie budują dla mnie specjalny schron. Nie mogłem dłużej wytrzymać w leśniczówce, gdzie było zbyt idyllicznie. Ale ściany nie były całkowicie kuloodporne. Dziś rano ołowiane kule brzęczały w salonie, kiedy Rosjanie ostrzeliwali nasze pozycje. Ale zakończmy już. Życzę wam wszystkiego najlepszego na waszym Russenpott!

 - Russenkopf, panie Majorze.

- No cóż, muszę zapamiętać. Powodzenia w budowie waszej twierdzy. Jako architekt i budowniczy, musisz się dobrze bawić, wykonując taka pracę.

- Oczywiście, że tak, panie Majorze.

- Wkrótce przyjdę obejrzeć twoją Russenkopf.

- Byłbym zachwycony, panie Majorze.

- W porządku, to wszystko!

Ehinger wyprostował się. W krzyżu już bolało i musiał się oprzeć o ścianę okopu.

Obrośnięty zielonymi gałązkami obserwator zawołał z sosny, że patrol wraca z lasu.

Przybyli obładowani kilkoma karabinami, tyloma, ile każdy z nich był w stanie unieść, a między sobą prowadzili schwytanego Rosjanina.

- Co ja widzę! - krzyknął do nich Ehinger - Przyprowadziliście mi więźnia i zdobyte karabiny?

- Nie wzięliśmy go do niewoli, sam do nas przybiegł. On mówi płynnie po niemiecku.

Następnie Waldschütz krótko zrelacjonował, jak daleko się posunął i że Rosjanie okopali się na pozycjach w lesie, około trzech kilometrów stąd. Wciąż pewnie byli w trakcie okopywania się. Patrol doszedł na trzysta metrów do nich i pozostał niezauważony. Wtedy nagle stanął przed nimi Rosjanin, bez broni. Musiał skryć się w krzakach i chciał zostać chwytany.

Ehinger, Müller i Doktor spojrzeli teraz na uciekiniera, który stał z pełnej szacunku odległości i zdjął czapkę z głowy.

- Poddaję się - powiedział do Ehingera, którego uznał za dowódcę kompanii.

- Cóż - zapytał - odechciało ci się wojny?

Słaby, gorzki uśmiech przeleciał przez twarz młodego, czarnowłosego, inteligentnie wyglądającego Rosjanina, którego pochodzenie z wykształconych środowisk było nazbyt oczywiste. Pokiwał głową i powiedział: - Nigdy nie miałem ochoty robić takich rzeczy, mój panie, które mają na celu zabijanie innych.

- Jaki jest twój zawód w cywilu? - Ehinger zaczął przesłuchanie.

- Nazywam się Waldyn, mój panie, studiowałem medycynę i nauki przyrodnicze, urodziłem się w mieście Dorpat [Tartu - miasto w Estonii]. Dopiero niedawno zostałem zwolniony z więzienia, w którym przebywałem, ponieważ napisałem ulotkę, która została skonfiskowana przez policję i kosztowała mnie wolność. Ze względu na bożonarodzeniową amnestię wydaną przez cara zostałem zwolniony z więzienia. Ale od razu dostałem ten mundur.

- Wydaje się, że nie czujesz się w tym dobrze - zapytał go Doktor.

- Nie! - padła krótka odpowiedź od uciekiniera.

- Nie kochasz swojego kraju? - zapytał Ehinger.

- Kocham go, proszę pana, inaczej nie wróciłbym do niego po moim długim pobycie w Berlinie, Zurychu i Paryżu.

- Czy brałeś udział w ataku dziś rano?

- Nie, mój panie, nasz batalion nie brał udziału. Mieliśmy ruszyć do ataku, ale odmówiliśmy. Straty były już ogromne i zniechęcające.

- Odmówiliście - czy to nie spowodowało to konsekwencji?

- Dlatego stoję przed tobą, mój panie - Rosjanin odpowiedział - Spodziewam się tu ocalenia, na miłosierdzie nie mogłem tam liczyć, ponieważ zostałem uznany za podżegacza.

- Czy mamy spodziewać się kolejnych ataków?

- Nie mogę powiedzieć, że nie, ale na razie raczej nie. W każdym razie, w ciągu najbliższych kilku dni powinno być spokojnie. Oddziały są zdziesiątkowane, są za słabe do skutecznego ataku.

- Więc ponieśliście wielkie straty? - Ehinger zapytał go.

- Bez wątpienia, mój panie, w ciągu ostatnich dwóch dni, bardzo znaczące.

- Cóż, - powiedział Ehinger po kilku kolejnych pytaniach, - skoro twoi ziomkowie są dość daleko, to mogę cię bezpiecznie odesłać na tyły. Udasz się pod eskortą Gefreitera do pana Majora, a stamtąd pewnie pójdziesz do dowódcy regimentu, i tak dalej i tak dalej. Możliwe, że zostaniesz przewieziony do Berlina. Nie powinieneś się dziwić, że zostaniesz tam powitany nieco chłodniej, niż wcześniej byłeś przyzwyczajony jako obcokrajowiec.

- Rozumiem! - powiedział Rosjanin zdecydowanym tonem.

- Jesteś głodny?

- Dziękuję.

- Chcesz zapalić? - zapytał Doktor, wyciągając papierosy.

- Bardzo miło z twojej strony. Skorzystam z chęcią, bo moje zapasy się wyczerpały - powiedział Rosjanin i pokazał swoją srebrną papierośnicę, którą wyjął z dużej kieszeni płaszcza.

Gefreiter musiał się przygotować, założyć karabin, żeby odprowadzić uciekiniera.

- Życzę nam wszystkim szybkiego pokoju - powiedział Rosjanin z lekkim ukłonem, odwrócił się i poszedł za Gefreiterem, który miał go zaprowadzić okrężna drogą przez Klimki do majora von Crayßa.

Żołnierze na Russenkopf spojrzeli za nim w zamyśleniu.

________________

 Tłumaczenie książki napisanej przez żołnierza armii niemieckiej biorącego udział w 1915 r. w walkach na Kurpiach. Identyfikacja oddziału oraz osób przedstawionych w książce została celowo utajniona przez autora.