Ostrołęka i okolice

wtorek, 3 sierpnia 2021

Zniszczenia wojenne

Ostrołęka była najbardziej zniszczonym podczas Wielkiej Wojny miastem powiatowym byłego Królestwa Polskiego. W ostatnich dniach lipca i w pierwszych trzech dniach sierpnia 1915 roku, odkąd armia rosyjska była zorientowana, że nie utrzyma linii obrony Narwi pod Ostrołęką i drugiej linii obrony opartej o linię kolejową biegnącą do Warszawy, systematycznie podpalała miasto i okoliczne wsie.

W nocy z 3 na 4 sierpnia, Niemcom wkraczającym do miasta drogę oświetlała łuna nad palącym się od kilku dni miastem.

Pocztówka ze zbiorów: Grzegorz Cholewa

O skali zniszczenia Ostrołęki i innych miejscowości możemy poczytać w opracowaniu Zygmunta Limanowskiego, Naczelnika Wydziału Statystycznego Instytutu Ubezpieczeń Wzajemnych Budowli od Ognia, zatytułowanym: „Zniszczenia wojenne w budowlach byłego Królestwa Polskiego”, Warszawa 1918.

Fragmenty opracowania:

Tabela zniszczeń dla dużych miast powiatowych

	% zniszczenia	% zniszczenia
	w mieście	w samym powiecie
Warszawa	0,01	2,70
Łódź	0,05	7,00
Sosnowiec	-	0,30
Częstochowa	-	0,90
Lublin	-	8,80
Kalisz	20,7	0,04
Pabianice	-	2,90
Radom	-	12,50
Włocławek	-	0,50
Kielce	-	3,40
Piotrków	-	0,30
Będzin	-	0,30
Zawiercie	-	0,30
Tomaszów R.	-	5,10
Płock	-	12,40
Żyrardów	9,40	6,90
Łomża	0,20	26,50
Dąbrowa	-	0,30
Zgierz	1,30	7,90
Siedlce	0,02	1,60
Zduńska Wola	0,16	0,30
Radomsk	0,50	1,30
Łowicz	1,80	8,50
Mława	-	4,20
Chełm	5,00	34,00

W większości wielkich miast, bo w 14, nie było wcale strat, lub też były one tak drobne, iż ich nie rejestrowano. Część wielkich miast została zaraz po wybuchu wojny dobrowolnie oddana wkraczającym armiom niemieckim i austriackim i znalazła się tym samym poza obrębem działań wojennych.

W położeniu takim znalazł się również Kalisz, który jednak, już po zajęciu przez Niemców, został przez nich zbombardowany i podpalony w początku sierpnia 1914 r. Czyn ten, nie dający się w żaden sposób nawet upozorować „koniecznościami wojny", obrócił w gruzy jedno z najpiękniejszych i w pełni rozwoju stojących miast Królestwa. Zburzona została najlepiej zbudowana i najstarsza dzielnica miasta, … [osoby zainteresowane lub chcące pogłębić swoją wiedzę, a nie znające tematu zniszczenia Kalisza, zachęcam do poszukania informacji w sieci i bibliotekach]

… Następnym miastem, które najbardziej ucierpiało, jest Żyrardów. Straty wynoszą tu prawie pół miliona rubli, czyli 9,4%. Rosjanie, ustępując stąd w lipcu 1915 r., zburzyli również bez żadnych upozorować się dających wojną powodów wielkie zakłady fabryczne.

Podobnie w czasie odwrotu rosyjskiego ucierpiał Chełm, następne miasto co do wielkości poniesionych szkód. …

… W samem centrum działań wojennych leżały miasta: Warszawa, Łomża , Łódź, Zgierz, Łowicz i Radom. Z nich dwa pierwsze odgrywały rolę twierdz z tak jednak naprzód wysuniętym systemem obronnym, iż bezpośrednio tylko nieznacznie ucierpiały, przy czym główne szkody poczyniły w Warszawie pociski z samolotów . Z chwilą, gdy twierdze te nie dawały się już utrzymać, Rosjanie wycofywali się i dzięki temu miasta te mało ucierpiały. Łódź i Zgierz były ośrodkiem wielkiej bitwy w końcu listopada 1914 r. Łowicz znajdował się, również w samym ośrodku walk, toczonych z początkiem grudnia tegoż roku. To ostatnie miasto ucierpiało stosunkowo najwięcej (1.8 %) …

… Co do Radomia, to toczyły się wprawdzie w bezpośrednim jego sąsiedztwie zacięte walki, nie notowano jednak w nim samym zniszczeń …

… Widzimy z tego opisu, iż wielkie miasta wyszły co do zniszczenia na ogół bardziej obronną ręką niż bezpośrednie sąsiedztwo. …

… W dwóch tylko wypadkach zniszczenie miasta przewyższa stosunkowe straty przynależnego powiatu, mianowicie w faktach Kalisza i Żyrardowa, w których zniszczenia nie miały właściwie związku z działaniami wojennymi. Poza tym szkody w miastach, o ile w ogóle miały miejsce, są przeważnie tylko drobnym ułamkiem zniszczenia okolicy. …

Zniszczeń dla średnich miast powiatowych i pozostałych miast

… z liczby 55 miast powiatowych (średnich) było 29 zniszczonych …, natomiast z 624 miasteczek zarejestrowano straty w 234 …

Najwyższe zniszczenie miast powiatowych dochodzi do 40 % i przewyższa znacznie najwyższy stopień zniszczenia w wielkich miastach (Kalisz 20,7 %). Miast powiatowych, w których straty przewyższyły 20 %, było ogółem sześć, mianowicie

Ostrołęka - 39 %

Sochaczew - 37,8 %

Puławy - 31 %

Iłża - 28,5 %

Przasnysz - 27,8 %

Miasteczka przedstawiają obraz o wiele gorszy, gdyż notujemy już 9 miejscowości prawie całkowicie zburzonych (wyżej 75 %), w 19 straty wynoszą 50-75 %, a w 26 wypadkach 25-50 %.

Do zupełnie zniszczonych należą:

Mała Wieś (pow. Płocki) – 99,8 %

Sienno (pow. Iłżecki) – 91,7 %

Klwów (pow. Opatowski) – 91,7 %

Jarczów (pow. Tomaszowski) – 90,8 %

Goworowo (pow. Ostrołęcki) – 90,0 %

Wierzbica (pow. Radomski) – 87,1 %

Grabowiec (pow. Iłżecki) – 86,5 %

Boryszew (pow. Sochaczewski)– 79,8 %

Śniadowo (pow. Łomżyński) – 78,0 %

Straty od 50 - 75 % poniosły:

Łopuszno (pow. Kielecki) – 73,1 %,

Jedwabno (pow. Kolneński) – 72,1 %

Andrzejów (pow. Ostrowski) – 71,6 %

Myszyniec (pow. Ostrołęcki) – 71,1 %

Kazanów (pow. Iłżecki) – 70,7 %

Jabłonka (pow. Mazowiecki) – 70,1 %

Puchaczów (pow. Chełmski) – 69,3 %

Świerze (pow. Chełmski) – 67,0 %

Sawin (tamże) – 65,0 %

Krzeszów (pow. Biłgorajski) – 64,9 %

Ożarów (pow. Opoczyński) – 64,4 %

Końskowola (pow. Puławski) – 61,4 %

Gliniany (pow. Opoczyński) – 61,0 %

Dzierzkowice (pow. Janowski) – 60,9 %

Janowiec (pow. Kozienicki) – 60,7 %

Waśniów (pow. Opoczyński) – 60,3 %

Zaręby Kościelne (pow. Ostrowski) – 58,9 %

Złotoryja (pow. Mazowiecki) – 57,1 %

Wreszcie zniszczone zostały w granicach 25-50 %:

Rogi (pow. Łódzki) – 49,7 %

Ciechanowiec (pow. Mazowiecki) – 48,2 %

Trawniki (pow. Lubelski) – 48,0 %

Siedliszcze (pow. Chełmski) – 47,0 %

Markuszew (pow. Puławski) – 45,1 %

Janów (pow. Przasnyski) – 44,5 %

Różan (pow. Makowski) – 44,2 %

Koprzywnica (pow. Sandomierski) – 42,7 %

Lutomiersk (pow. Łaski) – 43,5 %

Wojsławice (pow. Chełmski) – 42,2 %

Opatowiec (pow. Pińczowski) – 42,2 %

Wiślica (tamże) – 40,1 %

Mircze (pow. Hrubieszowski) – 40,0 %

Sławniów (pow. Kielecki) – 40,0 %

Bolimów (pow. Łowicki) – 39,7 %

Piątnica (pow. Łomżyński) – 39,6 %

Główno (pow. Brzeziński) – 34,5 %

Bielawy (pow. Łowicki) – 34,5 %

Inowłódz (pow. Rawski) – 33,1 %

Ryczywół (pow. Kozienicki) – 33,0 %

Jaszczów (pow. Tomaszowski) – 32,7 %

Odrzywół (pow. Opoczyński) – 32,5 %

Konstantynów (pow. Łódzki) – 32,4 %

Łysobyki (pow. Łukowski) – 31,9 %

Firlej (pow. Lubelski) – 31,3 %

Wólka (pow. Mławski) – 25,7 %

…

Ażeby otrzymać lepszy przegląd zniszczenia w poszczególnych okolicach kraju, uporządkujemy powiaty według procentu zniszczonych budowli, przy czym wyłączymy z powiatów 25 wielkich miast, gdyż ogrom wartości ich budowli przy stosunkowo małych stratach byłby w stanie właściwy obraz zniszczenia zakłócić. Poniżej podajemy powiaty, uporządkowane według zmniejszającego się procentu zniszczonych budowli:

Chełmski – 41,9 %

Ostrołęcki – 40,1 %

Sochaczewski – 37,4 %

Kolneński – 34,3 %

Przasnyski – 31,2 %

Łomżyński – 31,1 %

Hrubieszowski – 29,5 %

Rawski – 28,4 %

Iłżecki – 25,7 %

Płoński – 23,3 %

Tomaszowski – 21,2 %

Lubartowski – 21,1 %

Pułtuski – 21,0 %

Szczuczyński – 19,1 %

Łowicki – 18,3 %

Skierniewicki – 17,8 %

Ostrowski – 17,7 %

Lubelski – 17,6 %

Krasnostawski – 17,4 %

Kozienicki – 16,8 %

Puławski – 16,0 %

Mazowiecki – 15,7 %

Opoczyński – 15,5 %

Biłgorajski – 14,7 %

Radomski – 13,8 %

Ciechanowski – 13,6 %

Makowski – 13,0 %

Zamojski – 12,8 %

Błoński – 12,1 %

Płocki – 12,0 %

Pińczowski – 10,5 %

Grójecki – 10,0 %

Janowski – 8,8 %

Łukowski – 8,2 %

Warszawski – 7,4 %

Łódzki – 7,1 %

Brzeziński – 7,0 %

Sandomierski – 5,2 %

Opatowski – 5,0 %

Sokołowski – 4,7 %

Kielecki – 4,6 %

Mławski – 4,5 %

Olkuski – 4,1 %

Garwoliński – 3,9 %

Konecki – 3,9 %

Sierpecki – 3,4 %

Częstochowski – 3,2 %

Łaski – 3,0 %

Gostyński – 2,2 %

Jędrzejowski – 2,2 %

Węgrowski – 2,0 %

Siedlecki – 1,9 %

Radomskowski – 1,5 %

Miechowski – 1,4 %

Piotrkowski – 1,4 %

Kutnowski – 1,1 %

Rypiński – 0,8 %

Włocławski – 0,8 %

Będziński – 0,7 %

Lipnowski – 0,5 %

Włoszczowski – 0,5 %

Sieradzki – 0,4 %

Koniński – 0,4 %

Łęczycki – 0,4 %

Kolski – 0,4 %

Stopnicki – 0,4 %

Wieluński – 0,2 %

Radzymiński – 0,2 %

Turecki – 0,1 %

Nieszawski – 0,1 %

Miński Mazowiecki – 0,04 %

Kaliski – 0,03 %

…

Najsilniej ucierpiały obszary między Narwią a Bugiem. O właściwych operacjach wojennych na tym terenie nie może właściwie być mowy, gdyż Rosjanie opuścili front nad Narwią w sierpniu 1915 r., po szczęśliwej ewakuacji obozu warszawskiego korytarzem gub. Siedleckiej, którym wydostali się prawie bez walk poza granice Królestwa. Mamy tu więc do czynienia z obszarem, który niszczono podczas odwrotu, paląc i burząc całe wsie, dwory i miasta. Z dymem szła każda napotkana zagroda lub chata, o ile właściciel nie zdołał się okupić u dziczy kozackiej. Najliczniejsze są ślady pogorzelisk tuż przy Narwi, dalej na wschodzie intensywność niszczenia słabnie nieco pod wpływem pośpiechu, z jakim odwrót się dokonywał. Do najbardziej nawiedzonych należą bliżej Narwi położone gminy powiatów: Wysokie Mazowieckiego, Łomżyńskiego, Ostrołęckiego, Ostrowskiego i Pułtuskiego:

Stelmachowo (34,7% zniszczonej wartości), Puchały (46.,5 %), Kupiski (26,3 %), Szczepankowo (61,2 %), Miastkowo (42,5 %), Śniadowo (65,4 %), Troszyn (55,0 %), Rzekuń (36,5 %), Czerwin (32,2 %), Goworowo (59,2 %), Obryte (44,0 %), Zatory (45,0 %), Wyszków (25.3 %), Długosiodło (33,1 %), oraz dalsze: Lubotyń (25,3 %), Długobórz (25,4 %), Jasienica (48,7 %), Orło (43,4 %) i Piekuty (25,0 %).

Należą tu wreszcie takie miasta, jak:

Goworowo (90,0 %), Ciechanowiec (48,2 %), Andrzejewo (71,6 %), Nowogród (72,0 %), Śniadowo (78,0 %), Złotoryja (57,1 %), Jabłonka (70,1 %) i Zaręby Kościelne (58,9 %).

Na północ od Narwi wyróżniają się na najdalszym wschodzie zniszczone gminy pow. Szczuczyńskiego:

Pruska (54,6 %), Białaszewo (49,7 %) i Ruda (48,9 %), w bezpośrednim sąsiedztwie twierdzy Ossowiec.

Na zachód od tego gniazda notujemy w pow. Kolneńskim i sąsiednich: Jedwabne (63,7 %), Rogienica (41,0 %), Mały Płock (31,5 %), Czerwone (42,2 %), Turośl (28,7 %) i Gawrychy (29,3 %) z miastami Różan (44,2 %), Piątnica (39,6 %) i Jedwabnem (72,1 %), dalej na obszarze ciągłych walk między Omulwią a Orzycem gminy pow. Ostrołęckiego i Przasnyskiego:
Wach (27,9 %), Zaręby (27,2 %), Baranowo (36,0 %), Jednorożec (39,3 %) i Nakły (32,2 %) oraz miasteczka: Ostrołęka (39,0 %) i Myszyniec (71,1 %).
Dalsze gniazdo na zachód, to okolice Przasnysza (27,8 %), o który toczyły się zacięte walki. Do silnie zniszczonych należą tu gminy: Chojnowo (50,2 %) i Grudusk (41,3 %) i dalej na południe Kleszewo (30,4 %) oraz miasto Janów (44,5 %).

W pośrednim związku z operacjami nad Narwią odbywały się walki na zachód od Wkry, zdążające do opanowania Wisły i zdobycia Modlina. Zniszczone zostały w silniejszym stopniu przybrzeżne gminy powiatów Płońskiego i Płockiego, a mianowicie: Nasielsk (27,6 %), Błędówko (66,3 %), Załuski (34,1 %), Wychodź (46,5 %), Sielce (25,5 %), Święcice (44,1 %) i Mąkolin (26,1 %) oraz dalej na północy Stróżęcin (33,8 %). Z miasteczek wymienimy Małą Wieś (99,8 %).

[W dalszej części rozdziału autor kontynuuje ostatni wątek, wymieniając regiony coraz mniej zniszczone.
W drugiej połowie opracowania zamieszczone są szczegółowe tabele z setkami gmin i miejscowości, dlatego skupię już się tylko na wybranych rejonach]

…

Dane o ilości wsi w gminach, które doznały zniszczeń [fragment]

Powiat, gmina	Liczba wsi w gminie	Wsie które doznały zniszczeń	%
była gub. Łomżyńska
powiat Łomżyński	370	226	61,1
Bożejewo	25	12	48,0
Chlebiotki	49	25	51,0
Długobórz	44	25	56,8
Drozdowo	25	17	68,8
Kossaki	47	10	21,3
Kupiski	20	8	40,0
Lubotyń	19	10	52,6
Miastkowo	27	25	89,3
Puchały	33	25	75,8
Śniadowo	31	30	93,8
Szczepankowo	31	26	83,8
Szumowo	17	13	76,5

powiat Kolneński	276	181	65,6
Czerwone	22	8	36,4
Gawrychy	31	20	64,5
Jedwabno	40	40	100,0
Kubra	42	20	47,6
Łyse	16	10	62,5
Mały Płock	24	19	79,2
Rogienice	39	26	68,7
Stawiski	35	23	65,7
Turośl	27	15	55,6

powiat Makowski	304	87	28,6
Karniewo	36	7	19,4
Krasnosielc	35	3	8,6
Perzanowo	32	11	34,4
Płoniawy	42	21	50,0
Sielc	48	17	35,4
Sieluń	39	10	25,6
Serock	32	5	15,6
Sypniewo	40	13	31,7

powiat Ostrołęcki	283	217	79,7
Czerwin	34	32	94,1
Dylewo	22	16	72,7
Goworowo	17	17	100,0
Myszyniec	15	5	33,3
Nakły	22	14	63,6
Nasiadki	27	16	59,2
Pisk	30	18	60,0
Przedmieścia m. Ostrołęka	14	11	78,6
Rzekuń	25	21	84,0
Szczawin	24	23	95,8
Troszyn	32	29	90,6
Wach	21	15	71,4

była gubernia Płocka
powiat Przasnyski	330	261	80,0
Baranowo	35	27	77,1
Bugzy Płoskie	27	8	29,6
Chojnowo	42	40	95,2
Dzierzgowo	48	39	79,2
Jednorożec	15	15	100,0
Karwacz	42	39	92,9
Krzynowłoga Mała	52	43	81,2
Krzynowłoga Wielka	51	36	76,5
Zaręby	18	14	77,8

…

Spis miejscowości, w których jest 50 % lub więcej uszkodzonych budowli

UWAGA: Uwzględnione został w tym spisie jedynie te wsie, w których liczba zniszczonych budowli wynosiła 50 % lub więcej. O ile jednak na wsi jest zniszczona fabryka, młyn lub kościół, to została ona podaną bez względu na procent zniszczonych budowli. Procent ten podany jest bezpośrednio po nazwie wsi w nawiasie. K oznacza zniszczony kościół, M młyn, F fabrykę.

WSIE

Gub. Łomżyńska.

Pow. Łomżyński:

gm. Bożejewo: Jarnuty (71 %)

gm. Chlebiotki: Biel-Maleszewo-Grzędy (100 %), Jaworki (54 %), Konopki-Klimki (86 %), Konopki Leśne (100 %), Konopki-Pokrzywnica (57 %), Krzewo Nowe (95 %), Krzewo Plebanki (100 %), Targonie-Krytuły (82 %), Zambrzyce-Jankowo (100 %)

gm. Długobórz: Chorzele-Jaskółki (58 %), Cieciorki (100 %), Faszcze-Jabłoń (65 %), Konopki Jabłoń (54 %), Łosie-Dołęgi (95 %), Wądołki-Bućki (55 %), Wola Zambrowska (51 %), Zakrzewo-Nowe (100 %).

gm. Drozdowo: Motyka M (50 %), Niewodowo M (42 %), Poniat (99 %), Rakowo-Boginie (52 %), Taraskowo M (68 %), Truszki (65 %), Wyłudzin M (80 %), Wyrzyki (90 %), Żelechy (50 %)

gm. Kossaki: Rembiszewo-Studzianka (50 %), Rembiszewo-Zegadły (88 %), Walechy Mońki (50 %)

gm. Kupiski: Mątwica (99 %), Stara Łomża M (47 %), Szablak (80 %)

gm. Lubotyń: Budziszki (52 %), Chmielewo M (11 %), Gniazdowo M (98 %), Kosewo M (50 %), Rogowo (53 %)

gm. Miastkowo: Bartkowizna Drogoszewska (100 %), Bartkowizna Kuleszki (100 %), Borek (100 %), Chmielewo (100 %), Drogoszewo (58 %), Dzierzgi (100 %), Grondy (99 %), Jankowo-Młodzianowo (95 %), Jankowo-Skarbowo (50 %), Korytki-Leśne (95 %), Kule (100 %), Łuby-Kiertany (95 %), Łuby-Kurki (80 %), Nowy Młyn M (100 %), Osetno-Drogoszewskie (100 %), Osetno-Zaruzińskie (100 %), Sulimy (100 %), Tarnowo M (2 %), Wądołki Cwejki (100 %)

gm. Puchały: Bacze Mokre (100 %); Gać-Sokola-Łąka M (31 %), Gosie Wybrane (100 %), Gronostaje Puszcza M (45 %), Konopki-Jałbrzyków-Stok M (1 %), Koty Lutostań M ( 45 %), Lutostań Koty M (100 %), Łady Borowe (55 %), Łady Polne (100 %), Milewo-Sokola-Łąka (100 %), Modzele-Skudosze (70 %), Modzele-Stare (100 %), Modzele-Wypychy M (100 %), Pęsy-Lipno (66 %), Polki-Teklin M (60 %), Pruszki-Małe (100 %), Pruszki-Wlelkie (77 %), Puchały (76 %), Wyrzyki-Nowe (100 %), Wyrzyki-Sokola-Łąka (65 %), Zbrzeźnica M (100 %)

gm. Szczepankowo: Chojny-Stare (100 %), Czaplice-Osobne (80 %), Dębowo M (33 %), Grzymały-Nowogrodzkie (100 %), Grzymały-Szczepankowskie (100 %), Jarnuty (66 %), Korytki Borowe (86 %), Mikołajki M (88 %), Młynik (100 %), Orło (50 %), Podoś (93 %), Sierzputy-Młode (90 %), Sierzputy Stare (97 %), Sławiec M (96 %), Sulki (96 %), Szczepankowo M (100 %), Uśnik (100 %), Wierzbowo M (85 %), Żebry (88 %)

gm. Śniadowo: Brulin (100 %), Chomontowo (95 %), Duchny Młode (70 %), Duchny Stare M (100 %), Grabowo-Wądołowo (75 %), Jakać Borki (95 %), Jakać Młoda (95 %), Jemielite Kolby (100 %), Jemielite-Stare (100 %), Jemielite-Wypychy (100 %), Kołaki Lemiesze (100 %), Konopki Młode (75 %), Koziki Wądołowo (100 %), Mężenin Stary (100 %), Milówek-Białodwory (100 %), Ratowo-Piotrowo (100 %), Ratowo-Stałe M (83 %), Sierzputy Marki (98 %), Szabły Młode (75 %), Szabły Stare (55 %), Truszki-Kruki (68 %), Truszki Pikule (95 %), Truszki Sapki (100 %), Zalesie Poczynki (51 %), Zalesie Wypychy (100 %)

Pow. Kolneński:

gm. Czerwone: Gietki (100 %), Niksowizna M (100 %), Piasutno (90 %), Ptaki (80 %), Pupki (78 %), Wincenta (70 %), Zabiele (86 %)

gm. Gawrychy: Czarnia (68 %), Dawia (74 %), Dębniki F (69 %), Dobry Las M (47 %), Jurki (80 %), Korwki (86 %), Morgowniki M (60 %), Poręby (89 %), Siwiki (72 %), Zbójna K (11 %), Złota Góra (60 %)

gm. Jedwabno: Bartki (99 %), Biodry Borawskie (98 %), Broniaki Pietrasza (98 %), Buszyn K (97 %), Chyliny (66 %), Grondy Duże (89 %), Grondy Małe (78 %), Janczewo (100 %), Janczewko (67 %), Kaimy (100 %), Kajetanowo (100 %), Kamionki (91 %), Kąty (100 %), Konopki Chude (100 %), Konopki Tłuste (100 %), Korytki (100 %), Kosaki (100 %), Kubrzany (72 %), Kucze Duże (100 %), Kucze Małe (100 %), Makowskie (58 %), Mikołajewo (91 %), Mocarze Budne (99 %), Mocarze Dziubale (86 %), Nadbory (100 %), Pieńki Borowe (77 %), Przystrzele Rostki (92 %), Siestrzanki, Szostaki (100 %), Witynie Szlacheckie (100 %), Witynie Włościańskie (93 %)

gm. Łyse: Lipniki (55 %), Plewki (56 %), Tartak (78 %), Warmiak (91 %)

gm. Mały Płock: Aleksiejewo (100 %), Budy Kozłówka (87 %), Budy Żelazne (76 %), Cwaliny Duże (91 %), Cwaliny Małe (74 %), Janowo (61 %), Kąty (81 %), Kurkówka (71 %), Łosewo (75 %), Mały Płock K (65 %), Mściwuje (74 %), Rakowo Zalesie (74 %), Ruda Skroda (90 %), Rudka Skroda (65 %), Wygrane (80 %)

gm. Kubra: Przytuły Bukowe (100 %)

gm. Rogienice: Budy Mikołajki (69 %), Chludnie (57 %), Dobrzyjałowo K (85 %), Górki Sypniewo (100 % %), Górki Szewków (100 %), Karwowo (100 %), Kobylin (100 %), Kołaki Strumienie (80 %), Kołaki Wietrzychowo (100 %), Kupnina (100 %), Nagórki (50 %), Penza M (18 %), Ptaki M (100 %), Rogienice Piaseczno (97 %), Serwatki (100 %), Włodki M (100 %), Wysokie Małe (100 %), Zalesie (100 %)

gm. Stawiski: Ewelin (60 %), Grabówek (50 %), Jurzec Pański (51 %), Ignacewo (50 %), Michny M (100 %), Pieniążki (57 %), Rostki (64 %), Wilczewo (64 %), Zaborowo (64 %)

gm. Turośl: Bród (100 %), Cieciory (100 %), Cieloszka (94 %), Krusza (99 %), Piekło (100 %), Potasie (100 %), Pupkowizna (72 %), Serafin (91 %), Trzcińskie (83 %)

Pow. Makowski:

gm. Karniewo: Dzierżanowo Szlacheckie (90 %), Dzierżanowo Gromadzkie (58 %), Czarnostów M (100 %), Szwelice K (30 %), Zaręby (50 %)

gm. Perzanowo: Batogowo Biernaty M (75 %), Biedrzyce-Starawieś (100 %), Biedrzyce Klimki (50 %), Guty Małe (100 %), Kałęczyn (100 %), Prycanowo (50 %), Rzechowa Gać (95 %), Rzechówko (95 %), Zalesie Wielkie (90 %)

gm. Płoniawy: Krzyżewo Borowe (60 %), Krzyżewo Jurki (60 %), Krzyżewo Marki (70 %), Obłudzin (75 %), Podoś (90 %), Zacisze (50 %), Zblicha (80 %)

gm. Sielc: Boruty (50 %), Brzuze Duże (100 %), Binduszka (60 %), Dzbądz (100 %), Dzbądz Paulinowo (100 %), Krudunki (100 %), Łachy (100 %), Mroczki-Rembiszewo (55 %), Napiórki-Ciężkie (50 %), Napiórki-Gardziołki (50 %), Orłowo (50 %)

gm. Sieluń: Chrzonki (60 %), Dyszobaba (50 %), Kołaki (80 %), Miłony (90 %), Ogony (60 %), Żerań Mały (70 %)

gm. Smrock: Chrzanowo Marki (75 %), Ulaski (90 %)

gm. Sypniewo: Chełchy-Sebory (100 %), Chełchy-Sałki (100 %), Chojnówek Grabnik (100 %), Mamino-Wyszki (95 %), Mostowo (75 %), Sławkowo (96 %), Zabiele Piliki (100 %), Zabiele Wielkie (96 %)

Pow. Ostrołęcki:

gm. Ostrołęka: Czeczotka M (100 %), Muszyństwo (100 %), Podrężewo (79 %).

gm. Czerwin: Brzeźno (80 %), Brzeźno kol. M (60 %), Cisk (70 %), Czambrowina (52 %), Damięty M (100 %), Gierwaty M (81 %), Gocły (74 %), Grabowo (74 %), Grodzisk (100 %), Gucin F (100 %), Janczyki (55 %), Janki Stare (100 %), Laski (60 %), Malinowo-Nowe (92 %), Nogawki M (73 %), Suchcice M (59 %), Tomasze (82 %), Wielgouchy (50 %), Wojsze (75 %), Wysocze Bartosy (98 %), Zaorze (100 %).

gm. Dylewo: Karaska (100 %), Kierzek (92 %), Łodziska (90 %), Podgórze (100 %).

gm. Goworowo: Czernie (82 %), Goworówek M (72 %), Góry (70 %), Józefowo (78 %), Kobylin (95 %), Pokrzywnica (59 %), Ponikiew Duża (91 %), Ponikiew Mała (67 %), Rabędy (100 %), Rębisze Nowe (97 %), Wólka Brzezinka (82 %), Żabin (73 %)

gm. Myszyniec: Pełty (72 %)

gm. Nakły: Białobrzeg Bliższy M (67 %), Drężewo (89 %), Kruki (52 %), Nożewo (92 %), Olszewo Borki M (91 %)

gm. Nasiadki: Jazgarka (100 %), Klinki (100 %), Krobia (57 %), Płoszyce (67 %), Rososz (74 %)

gm. Piski: Milewo Wielkie (59 %), Sokołowo (85 %), Tyszki Andrzejki (82 %), Tyszki Ciągaczki (85 %), Tyszki Nadbory M (91 %), Tyszki Piotrowo (90 %), Tyszki Pomian (71 %), Załuski (67 %)

gm. Rzekuń: Borawe (58 %), Dzbenin (64 %), Kaczyny Wypychy (83 %), Kamianka (66 %), Korczaki (95 %), Ławy M (85 %), Łęczysk M (67 %), Nowawieś (97 %), Ołdaki M (95 %), Pomian (87 %), Rozwory (63 %), Susk (63 %), Teodorowo (93 %), Zabiele (68 %), Zarośle (88 %)

gm. Szczawin: Białobrzeg (50 %), Chełsty (59 %), Dąbrówka (50 %), Dzbądzek (55 %), Jurgi (50 %), Kunin Włościański (63 %), Wólka Kunińska (74 %), Zaorze M (68 %)

gm. Troszyn: Borowce (79 %), Chrostowo (81 %), Dąbek Podkowa (59 %), Dzbenin Pacha (100 %), Grucele (99 %), Janki Młode (97 %), Kurpie Stare (99 %), Kurpie Szlacheckie (78 %), Łątczyn M (85 %), Ojcewo (55 %), Opęchowo (50 %), Puchały (100 %), Rabędy (98 %), Sawały Dolne (96 %), Sawały Górne (77 %), Siemiątkowo (87 %), Troszyn M (76 %), Trzaski (67 %), Wysocarz (100 %), Zawady (98 %), Żyznowo (89 %)

gm. Wach: Gadomskie (70 %), Kopaczyska (100 %), Olszyny (63 %), Wach (86 %), Wydmusy (57 %), Zalesie (99 %), Zawady (89 %), Zdunek (50 %)

Gubernia Płocka

Pow. Przasnyski

gm. Baranowo: Bakuła (99 %), Baranowo M (20 %), Błędowo (98 %), Cierpięta (99 %), Dyszak (79 %), Glinki (100 %), Guzowatka (100 %), Kaliska (100 %), Kucieje Nowe (100 %), Kucieje Stare (100 %), Leśniczówka Majk (100 %), Leśniczówka Majdan (100 %), Majk (100 %), Oborczyska (80 %), Ramiona (100 %), Rycica (100 %), Wola Błędowska (98 %), Ziomek (99 %)

gm. Bugzy Płoskie: Brody (100 %), Grabowo Rżańce (100 %), Grabowo Skorupki (65 %), Grabowo Zawady (50 %), Ryki Borkowo (100 %), Wasiły (100 %), Zygny (100 %), Wólka Zdziwojska (100 %)

gm. Chojnowo: Borkowo Boksy (80 %), Borkowo Falenta M (82 %), Chojnowo (67 %), Chojnówko (62 %), Czernice Borowe K (27 %), Dzilin (54 %), Grójec Jabłonowo (50 %), Kijewice (100 %), Kot (100 %), Kuskowo Dzieżno (82 %), Mchowo (100 %), Miłoszewice Kmiece (85 %), Mirowo (100 %), Obrąb (100 %), Olszewiec (99 %), Pierzchały Starawieś (91 %), Smoleń Brzęczki (94 %), Smoleń Daćbogi (100 %), Smoleń Poluby (98 %), Smoleń Suwino (100 %), Smoleń Trzcianka (100 %), Szczepanki Nowiny (100 %), Węgra K (90 %), Zatogi Cibory (67 %), Zbereż (98 %), Zembrzus Wielki (53 %), Żebry Koroty (69 %), Żebry Marcisze (99 %)

gm. Dzierzgowo: Cichowo (61 %), Chorąże Tańsk (100 %), Dzierzgowo Leśniczówka F (36 %), Grzymki Tańsk M (45 %), Jastrzębiec M (19 %), Kadzielnia (63 %), Kęsocha Tańsk (100 %), Kitki (95 %), Kostusin (54 %), Krery (73 %), Łęczyce Stare (51 %), Nart (50 %), Orzumiech M (48 %), Pawłowo Kościelne K (100 %), Pawłowo Nowe (100 %), Przedbory Tańsk (70 %), Rogale F (100 %), Rzęgnowo M (70 %), Sosnówka Tańsk (67 %), Szumsk (100 %), Ulaski (86 %), Umiotki Tańsk (75 %), Wasiły Tańsk (100 %), Żaboklik Wielki (78 %), Zawady (65 %)

gm. Jednorożec: Budy Przysieki Skarbowe (100 %), Jednorożec K M (48 %) [ta liczba zaskakuje, możliwe, że autor źle przepisał?], Lipa (96 %), Lipa Obórki (55 %), Stegna F (100 %), Szla (100 %), Żelazna Prywatna (50 %)

gm. Karwacz: Aut (50 %), Bartniki (91 %) , Bartniki Wygoda (100 %), Bobówo Studzieniec (100 %), Helenowo Nowe (60 %), Helenowo Stare (75 %), Korbówka (100 %), Karwacz Rapatczyzna (50 %), Kobylaki Czarzaste (50 %), Kobylaki Szczepanki (53 %), Kobylaki Włodki (67 %), Kuskowo (100 %), Łyszkowo (100 %), Mchówko (100 %), Mroczek M (100 %), Oględa (59 %), Osowiec Kmiecy (98 %), Osowiec Szlachecki (98 %), Patołęka (100 %), Polny Młyn (80 %), Przasnysz Ekonomia (62 %), Wójtostwo Przasnysz (100 %)

gm. Krzynowłoga Mała: Bystre Kurzyny M (100 %), Czaplice Kurki (50 %), Czarzaste Błotki (100 %), Dębe Końskie (100 %), Dębe Wielkie (100 %), Kawieczyno Saksary (93 %), Kawieczyno Sylamy (79 %), Kawieczyno Serwatki (100 %), Krajewo Cepki (100 %), Romany Janowięta (50 %), Romany Sebory (73 %), Romany Sędzięta M (28 %), Romany Zalesie (85 %)

gm. Krzynowłoga Wielka: Gadaniec Barany (73 %), Gadaniec Chrzany (70 %), Gadaniec Jędryki (100 %), Gadaniec Trojany (100 %), Gadaniec Zawisze (100 %), Przysowy (100 %), Rycice (100 %), Ulatowo Pogorzel (72 %), Ulatowo Słabogóra (58 %)

gm. Zaręby: Brodowe Łąki (93 %), Budki (92 %), Rachujka (50 %), Zaręby (96 %).

…

[Zachowałem oryginalną pisownię zdań z opracowania, zmieniałem tylko nazwy miejscowości, co do których miałem pewność, że są źle zapisane oraz dodałem znak procentu, aby tekst stał się bardziej czytelny]

O autorze:

Zygmunt Limanowski (1877-1943) – profesor, statystyk, działacz społeczny i polityczny. Statystykę ubezpieczeniową studiował na Uniwersytecie w Wiedniu (1911-1912). Naczelnik Wydziału Statystycznego w Powszechnej Dyrekcji Ubezpieczeń Wzajemnych i redaktor „Sprawozdań Ubezpieczeń Wzajemnych od Ognia” (1917-1920). Po I wojnie światowej prowadził wykłady w Wyższej Szkole Handlowej. W 1921 r. dokonał przekładu dzieła: G. Yule, An Introduction to the Theory of Statistics. W 1925 r. uzyskał tytuł profesora i został kierownikiem Katedry Statystyki w WSH. Prowadził wykłady z teorii statystyki, rachunku prawdopodobieństwa, matematyki ubezpieczeniowej oraz statystyki ubezpieczeniowej. Był też związany z Instytutem Gospodarstwa Społecznego. W 1925 r. został wybrany do Międzynarodowego Instytutu Statystycznego (od 1930 r. honorowy członek Instytutu). Był redaktorem naczelnym „Przeglądu Statystycznego” (od 1937). W latach 1942–1943 wykładał w Miejskiej Szkole Handlowej, pod której szyldem kryła się tajna Szkoła Główna Handlowa.

(Źródło: https://www.jestubezpieczenie.pl)

Uwagi:

W tych danych daje się zauważyć, że miejscowości które nawet kilka miesięcy znajdowały się na linii frontu niekoniecznie musiały ulec całkowitemu zniszczeniu. W rejonie Baranowo – Jednorożec wsie takie zniszczone zostały w 100 %, ale na wielu innych odcinkach, mimo wielomiesięcznych walk o nie i ostrzału artyleryjskiego, w sporym stopniu takie wioski ocalały.

Nawet wsie o które walczono podczas letniej ofensywy miały okazję przetrwać. Największe zniszczenia widać na terenach, na których cofająca się armia rosyjska, nie ścigana zaciekle, miała czas palić wsie i plony, by nadchodzącemu wrogowi pozostawić zgliszcza.

Wracając do wstępu dotyczącego zniszczeń Ostrołęki, wyłuskam tu odpowiednie dane.
Miasto Ostrołęka zniszczone w 39 %
Wsie, które są obecnie dzielnicami miasta:
Czeczotka – 100 %
Podrężewo – 79 %
Kaczyny Wypychy – 83 %
Łęczysk – 67 %
Pomian – 87 %
Zarośle – 88 %

Ulice Ostrołęki przypominają zniszczone Pompeje.

piątek, 23 lipca 2021

Der Durchbruch am Narew - część 9: Kontrofensywa Rosjan

Der Durchbruch am Narew

(Juli-August 1915)

Autor: Gustav Meyer, Oberstleutnant w stanie spoczynku

Opracowanie i tłumaczenie: Jacek Czaplicki

Wydarzenia z 26 i 27 lipca 1915 r., które miały miejsce w centrum Grupy Armii Gallwitz

Zgrupowanie dowodzone przez Generała von Plüskowa postanowiło przełamać pozycje nieprzyjaciela pod wsiami Zatory i Pniewo. Generał von Gallwitz wyraził na to zgodę i w tym celu oddał do dyspozycji XVII. Korpusu Rezerwowego kilka jednostek Dywizji Menges, która znajdowała się jeszcze w rezerwie armii, a do dyspozycji XI. Korpusu pozostałą część, czyli większość jednostek tej dywizji. W dniu 26 lipca 1915 r. również 1. Dywizja Rezerwowa Gwardii została podporządkowana XI. Korpusowi. Należało stale zwracać uwagę na zabezpieczenie prawej flanki, gdyż nie można było wykluczyć kontrataku nieprzyjaciela od strony Serocka. XVII. Korpus miał posuwać się na północ od Bagna Pulwy w kierunku na Przetycz – Długosiodło i odrzucić przeciwnika, a XIII. Korpus miał nacierać na południe i północ od zalesionego obszaru znajdującego się na wschód od Różana, przez Kunin (26. Dywizja Piechoty) i Kruszewo (4. Dywizja Piechoty Gwardii) i w ten sposób obejść szeroki, trudny w sforsowaniu kompleks leśny. W przypadku I. Korpusu do tej pory przez Narew przeprawiły się tylko niewielkie i słabsze siły w porównaniu do nieustępliwych rosyjskich obrońców, z tego powodu dowódca 83. Dywizji Piechoty skierował wzmocnioną brygadę swojej dywizji w miejsce, gdzie znajdowała się przeprawa 4. Dywizji Piechoty Gwardii pod wsią Sieluń. Brygada ta została podporządkowana XIII. Korpusowi w celu zdobycia wzniesień pod wsią Kruszewo. 54. Dywizja Piechoty, która przybyła z frontu zachodniego, została przeniesiona przez dowódcę Grupy Armii do I. Korpusu w celu zdobycia przyczółku na drugim brzegu Narwi w okolicach Ostrołęki.

Różan 1915

Rankiem 26 lipca 1915 r. zalegająca mgła nie pozwalała na rozpoczęcie ostrzału artyleryjskiego, który miał wesprzeć natarcie na odcinku od ujścia rzeki Prut do rejonu na wschód od Różana. XIII. Korpus trzymał się jeszcze zachodnich stoków wzniesień na wschodnim brzegu Narwi, a kilka batalionów 83. Dywizji Piechoty przekroczyło właśnie Narew pod wsią Sieluń, gdy około godziny 8:00 rano wróg rozpoczął natarcie na całym tym froncie, a właściwie linia natarcia Rosjan w rzeczywistości sięgała aż do wsi Błędostowo, 6 kilometrów na wschód od Nasielska, gdzie znajdowała się 85. Dywizja Landwehry. Celem tego natarcia najwyraźniej było odrzucenie formacji armii niemieckiej za Narew. Niemal przez cały dzień na 65-kilometrowym froncie grzmiały armaty, przetaczał się ogień piechoty i grzmot karabinów maszynowych.

Wciąż napływały nowe fale Rosjan, pojawiały się samochody opancerzone. Siły, które Rosjanie rzucili w ogień walk, nie są dokładnie znane. Wiarygodne informacje na ten temat poznamy zapewne dopiero po wielu latach, gdy rosyjski Sztab Generalny zdecyduje się zdać relację ze zmagań latem 1915 roku.

Ale siły rosyjskie musiały być bardzo silne, skoro ściągnięto jednostki z innych frontów. Wieczorem 26 lipca 1915 r. przed Grupą Armii od Wisły do Ostrołęki znajdowało się osiem rosyjskich korpusów armijnych i trzy dywizje kawalerii (4., 21., 27. Korpus, 1. Turkiestański Korpus, 2. Dywizja Strzelców Syberyjskich, 1. i 4. Korpus Syberyjski, części 5. Korpusu, 63. i 68. Dywizja Rezerwowa, połączona 3. i 6., oraz 1. Brygady Strzelców, 6., 8. i 14. Dywizja Kawalerii). Jednostki rosyjskiej piechoty i kawalerii były liczniejsze od niemieckich, dla przykładu rosyjski pułk piechoty miał cztery, a niemiecki trzy bataliony po 1000 ludzi, ponadto Rosjanie mieli znacznie więcej artylerii niż wcześniej.

Potężne natarcie było zorganizowane z determinacją, najwyraźniej rosyjskie dowództwo liczyło na siłę i odwagę swoich oddziałów. Nie szczędzono ofiar. Tu i ówdzie, dzięki przeważającym siłom, nieprzyjacielowi udawało się zdobyć miejscową przewagę, dochodziło do walk wręcz i na bagnety.

Najostrzejszy atak nieprzyjaciela z udziałem czterech dywizji wyszedł na linię frontu stojącą okrakiem na Narwi, przeciwko 85. Dywizji Landwehry na prawym brzegu i 86. Dywizji Piechoty na lewym. 85. Dywizja Landwehry początkowo straciła wieś Łosewo koło wsi Błędostowo, ale późnym wieczorem wieś została odzyskana. W rejonie tym interweniowało lewe skrzydło Grupy Beselera, które już 24 lipca zajęło bez walki rosyjskie umocnienia pod Nasielskiem. 344. Regiment Piechoty musiał odeprzeć dziewięć zaciekłych ataków w lesie na północny wschód od wsi Holendry. Podobnie ataki odpierały pozostałe regimenty 86. Dywizji Piechoty (341., 342., 343.) znajdujące się dalej na wschód.

Część Dywizji Menges musiała pospieszyć na pierwszą linię frontu, aby wesprzeć oddziały w walce. O godzinie 8:00 rano Berliński Rezerwowy Regiment Piechoty nr 64 odparł atak na 1. Dywizję Rezerwową Gwardii, a następnie tak energicznie parł do przodu na bagnety, że Rosjanie, chcąc zatrzymać berlińczyków, ostrzelali cofające się własne szeregi z karabinów maszynowych ustawionych na tyłach. Tymczasem 1. Rezerwowy Regiment Gwardii szarżował niestrudzenie przez wieś Pniewo i dopiero wyraźny rozkaz z Naczelnego Dowództwa powstrzymał dalsze natarcie regimentu.

50. Dywizja Rezerwowa, która właśnie miała zaatakować nieprzyjaciela znajdującego się za rzeką Prut, musiała przerwać natarcie, została zmuszona do obrony i poniosła znaczne straty.

Oddziały 35. i 36. Dywizji Piechoty musiały oddać część obszaru na przyczółku, który piechota poszerzała jeszcze w nocy i we wczesnych godzinach porannych w dniu 26 lipca wsie Grądy i Borki zostały utracone. 119. Regiment Piechoty przez większość ranka toczył bardzo ciężkie walki z przeważającymi siłami atakującymi z północy i północnego wschodu. Na froncie 3. Dywizji Piechoty Rosjanie przypuścili szturm głównie na wieś Kaszewiec i koszary znajdujące się na wschód od Różana, które dzień wcześniej utracili na rzecz 34. Regimentu Fizylierów. Do obrony tych miejsc stanął 93. Rezerwowy Regiment Piechoty i również odniósł tam zwycięstwo. Dalej na północ dwa znakomite pułki rosyjskie raz po raz zaciekle i walecznie walczyły z 5. Regimentem Gwardii Pieszej pod Dąbrówką, ale na próżno, walki wręcz w lesie gwardia rozstrzygała na swoją korzyść.

Zdobyte pod Różanem rosyjskie okopy

Kiedy nad krwawym Wahlstatt dzień 26 lipca chylił się ku końcowi, bitwa o ten odcinek Narwi została ostatecznie rozstrzygnięta. Ściana feldgrau utrzymała się, a wróg gryzł tylko granit wszystkimi swoimi odpieranymi krwawo atakami. Podczas, gdy niemieckie natarcie po zdobyciu Pniewa i Lutobroku chwilowo utknęło na silne obsadzonych pozycjach rosyjskich nad rzeką Prut na froncie pod Pułtuskiem, to XVII. Korpus poczynił niewielkie postępy, a na wschód od Różana, można powiedzieć, że zrobił nawet spory krok naprzód. W rejonie tym 4. Dywizja Gwardii i 83. Dywizja Piechoty, nacierając z linii Dąbrówka - Chełsty, zajęły w ciężkich walkach północno-wschodnią część terenu leśnego i zachodnią część wsi Kruszewo.

Straty rosyjskie były bardzo duże, jednak nasz dorobek był stosunkowo niewielki - zdobyto 3319 jeńców i 13 karabinów maszynowych.

Straty niemieckie tego dnia były również miejscami znaczne; oddziały maszerowały i walczyły nieprzerwanie od 14 dni i były w związku z tym wyczerpane. Z powodu paskudnych dróg dawał się odczuć brak amunicji artyleryjskiej. W związku z tym Generał von Gallwitz nakazał XI. i XVII. Korpusowi oraz XVII. Rezerwowemu Korpusowi powstrzymanie się od kontynuowania natarcia w dniu 27 lipca 1915 r. XIII. Korpus miał iść dalej, a I. Korpus miał przeprawić się przez Narew.

W dniu 27 lipca rosyjskie natarcie wykrwawiło się w licznych potyczkach, choć w dzień i w nocy miały miejsce jeszcze zaciekłe i nieustające ataki z Serocka na 85. Dywizję Landwehry i na 86. Dywizję Piechoty między wsiami Holendry i Zatory, które trwały aż do 29 lipca. Ale rzucone kości dały wynik na niekorzyść Rosjan już w dniu 26 lipca, a kolejne silne natarcie niemieckie wyprowadzone w dniu 27 lipca na lewym skrzydle armii, w którym uczestniczyła część I. Korpusu, tylko przypieczętowało ten fakt.

27 lipca wieczorem południowe skrzydło XIII. Korpusu zwycięsko stanęło na wschód od odcinka rzeki Orz płynącej około 500 metrów na zachód od Józefowa. Centrum korpusu osiągnęło szeroką drogę Wyszków – Goworowo – Ostrołęka, w i po obu stronach Goworowa. 83. Dywizja Piechoty podążając za 4. Dywizją Piechoty Gwardii zdobyła z rąk nieprzyjaciela wieś Rębisze. Większa część dywizji Generalleutnanta Stumpfa, pomimo leśnego i bagnistego terenu, bezbłędnie i energicznie uderzyła na północny wschód, przeciwko pozycjom na linii Cisk – Lipianka. Oddziały te miały wyjść na tyły nieprzyjaciela zatrzymującego jeszcze lewą flankę I. Korpusu na Narwi i zmusić go do odwrotu. Ciężkie i krwawe walki pokazały, że Rosjanie dostrzegli to niebezpieczeństwo, ale nic im to nie dało. Do późnego wieczora Cisk, Lipianka i las na północny zachód od tych wsi były w rękach dzielnych i niezmordowanych atakujących oddziałów niemieckich. Do południowej części wydłużonej wsi Kamianka dotarły oddziały 2. Dywizji Piechoty z I. Korpusu. Łupem z 27 lipca, zdobytym prawie w całości przez 4. Dywizję Piechoty Gwardii i 83. Dywizję Piechoty, było 2500 jeńców i 7 karabinów maszynowych.

W dniu 28 lipca prawe skrzydło i centrum Grupy Armii musiało nadal bronić się przed atakami. I to tam trzeba było podciągnąć rezerwy do głównego natarcia, które miało być kontynuowane za kilka dni po uzupełnieniu amunicji. XIII. Korpus z podporządkowaną mu 83. Dywizją Piechoty kontynuował zadanie silnego parcia swym północnym skrzydłem w kierunku wschodnim i północno-wschodnim, aby wspomóc przeprawę I. Korpusu przez Narew.

Przebieg posunięć i walk w dniach 23-27 lipca pokazuje nam zupełnie inny obraz naszych wojsk i wroga.

Zbyt szybko zorganizowane natarcie w dniu 20 lipca zemściło się na Rosjanach, którzy w jego następstwie, gdy tego potrzebowali, nie dysponowali już nienaruszonymi siłami potrzebnymi do obrony linii Narwi, a zwłaszcza swoich dwóch twierdz w Pułtusku i Różanie, gdy ruszyło na nie niemieckie natarcie. Najlepiej było to widać w dniach 20, 22 i 23 lipca, gdy szybko padły trzy wysunięte punkty obrony Różana, po których to nastąpiło natychmiastowe i dobrowolne opuszczenie głównej linii obrony przez Rosjan. Wszystkie oddziały niemieckie, które szturmowały obie twierdze, niemal zgodnie donosiły, że rosyjskie przeszkody, okopy i schrony niewiele ucierpiały od krótkiego ostrzału artyleryjskiego, ale mimo to szybko je zdobyto. Ich obrońcom zabrakło woli wytrwania i zwycięstwa, a ich dowództwo działało pospiesznie. Nagłe przełamanie frontu w dniu 13 lipca 1915 r. przez XI., XIII. i XVII. Korpus niosło długotrwałe skutki.

Bezpośrednim następstwem tego, że Rosjanie dalej odczuwali przełamanie się frontu było szybkie załamanie się obrony na linii Narwi. W rejonie Pułtuska skutecznie przyczyniła się do tego zdecydowana i szybko przeprowadzona przeprawa na drugi brzeg rzeki 1. Rezerwowej Dywizji Gwardii oraz 38. i 36. Dywizji Piechoty.

Formacje te, kierując się frontem w kierunku Wyszkowa, dobrze dowodzone, napierały na tylne ogniwa rosyjskiej obrony za tym odcinkiem Narwi i zmusiły Rosjan do wycofania się za silnie umocnioną linię rzeki Prut, której skrzydła chronione były z prawej strony przez Bagno Pulwy, z lewej przez ufortyfikowany Serock.

Zakole rzeki Narew za Różanem między Dzbądzem a Chełstami wypełniały bagna oraz zalesione pasma wzgórz, dobrze nadające się do obrony. Rosjanie powinni się byli tam utrzymać, szczególnie, że udało się im wycofać oddziały z Różana, cicho, w nocy pod osłoną mgły, nie zauważone i niepokojone, nie ponosząc strat, jakby to miało miejsce podczas odwrotu w walce. Być może Rosjanie nie spodziewali się tak szybkiego pokonania Narwi przez oddziały niemieckie.

Po tych ciosach, od wieczora 25 lipca wojska carskie mogły bronić już tylko brzegu Narwi na północ od Różana, aż za Ostrołękę.

Atak rosyjski z 26 lipca 1915 r. przedstawiał inny obraz ich dowództwa i armii. Został podjęty w odpowiednim czasie, przeprowadzony odważnie i wytrwale, opóźnił natarcie niemieckie, a także zadał atakowanym duże straty. Zgodnie z doktryną wojenną, rzeki można bronić na różne sposoby: atakując brzeg wroga, zajmując pozycję blisko własnego brzegu i dusząc już w zarodku każdą próbę przeprawy przez rzekę, wreszcie atakując wroga, gdy ten dopiero co się przeprawił, a za plecami miał tylko mosty jako niebezpieczne wąskie gardła (jak Blücher pod Katzbach w 1813 r. [Bitwa pod Kaczawą]).

Historia wojny pokazuje wiele przykładów zastosowania wszystkich trzech opcji. Ogólnie trudno jest powiedzieć, co poprawnie zrobiono w poszczególnych zdarzeniach, ponieważ działania wojenne są sztuką, a nie nauką. Na froncie pod Różanem Rosjanie świadomie i od samego początku wybrali drugą opcję, a na froncie Pułtusk-Różan z wyniku szybkiego natarcia wojsk niemieckich, pozostała im tylko trzecia możliwość. Siłowe działanie było absolutnie konieczne, gdyż niemieckie oddziały znajdowały się już blisko rzeki Bug i poważnie zagrażały liniom zaopatrzenia armii rosyjskiej walczącej jeszcze pod Warszawą. Nie można odmówić uznania rosyjskiej decyzji o ataku 26 lipca i jej odważnego wykonania przez ich oddziały. W trakcie tej bezwzględnie wykonanej operacji ofiary w ludziach były wprawdzie wysokie, jednak zgodnie z punktem widzenia rosyjskiego dowództwa, w zaistniałej ogólnej sytuacji na całym froncie, nie miały one żadnego znaczenia. Sposób, w jaki przeprowadzono operację, okazał się błędny. To, że posiadali przewagę liczebną nie wystarczyło, by osiągnąć sukces na całym froncie. Rosjanie rozproszyli siły, przez co ich oddziały nigdzie nie były w stanie osiągnąć zamierzonego celu. Rosyjskie dowództwo nie doceniło siły bojowej wojsk niemieckich.

Pułtusk znalazł się rękach niemieckich dzięki szokowi, pod jakim były oddziały rosyjskie po poprzednich walkach, a dzięki przemyślanemu i przygotowanemu atakowi, w trakcie którego chciano uniknąć wielkich strat, Różan wpadł w ręce niemieckie jak dojrzały owoc. Ta metoda ataku Gallwitza, która była mniej krwawa dla oddziałów, a mimo to zwycięska, kontrastowała z rosyjską bezwzględnością, była wzorowa i przyczyniła się do wzrostu wzajemnego zaufania między dowództwem a oddziałami w dalszych walkach. Dzięki bardzo lojalnej, prawdziwie koleżeńskiej trosce, dowództwo zapewniło sobie wszystkie warunki prowadzące do sukcesu. Żołnierze wiedzieli o tym, dlatego szturmowali pewni siebie i zwycięstwa. Opierali się na solidnej podstawie jaką było wyższe i niższe dowództwo, które nauczyło się swojego fachu poprzez ciężką, przesiąkniętą potem pracę w czasie pokoju przy współpracy wszystkich szczebli.

Tak więc zdobycie lewego brzegu Narwi przerodziło się w istną rywalizację poszczególnych dywizji i regimentów. Żaden rozkaz z góry nie musiał naciskać na konieczność szybkiego zdobycia na drugim brzegu silnego przyczółku, zanim wróg ściągnie wsparcie innych odcinków frontu. Oficerowie, podoficerowie i żołnierze działali jak jeden organizm, by jak w wyścigu dążyć do bycia pierwszym na linii mety. Lektura dzienników wojennych tego nie oddaje w pełni. Ci, którzy tworzą historię świata, którzy piszą ją własną krwią, nie znoszą atramentu i stronią od fraz i idiomów, które tak łatwo powstają w ciepłym, przytulnym pokoju w blasku przyjaznej lampy.

Dzienniki wojenne są czymś bezdusznym; przeważnie wszystko wydaje się być oczywiste. Kiedy śmiertelnie zmęczone oddziały zasypiały późną nocą, a zaraz potem przychodził rozkaz wymarszu, dziennik wojenny mówi tylko: "Oddziały zostały alarmowo postawione w stan gotowości i ruszyły dalej". Dzienniki wojenne są nudne, a zarazem wciągające. Ich czytanie jest męczące i rozdzierające serce jednocześnie, gdy po przemyśleniu treści dostrzega się przelaną krew i wykonaną pracę. Na temat przeprawy przez Narew, cała seria pamiętników relacjonuje krótko i dumnie:

"Regiment (batalion) był pierwszym z armii (lub dywizji czy regimentu) nad …" Każdy jednostka dała z siebie wszystko i teraz uważała się za pierwszą z wielu. I właśnie to dążenie do sukcesu miało znaczenie, bez względu na to, kto był naprawdę pierwszy. Spora część tego sukcesu była zasługą energicznych i aktywnych pionierów, których widziano pracujących bez wytchnienia dzień i noc pod ostrzałem wroga. Radowało się z tego powodu serce każdego pioniera.

Wojska żelazną ręką trzymały twoje zdobycze w dniach 26 i 27 lipca. To, co w pierwszej chwili musiało zostać porzucone przez czołowe oddziały w obliczu przytłaczającej przewagi wroga, wkrótce potem, lub najpóźniej wieczorem, było odzyskane przez pozostałe oddziały. Odzyskanie utraconego terenu przed zachodem słońca było uważane za punkt honoru. Front stał nieugięty przy doskonałym współdziałaniu wszystkich rodzajów broni i oddziałów, każdy Feldgrau [żołnierz niemiecki nazywany tak od koloru munduru] wiedział o tym i każdy Feldgrau tak działał, że co trzeba było utrzymać, to zostało utrzymane. Wyłom o szerokości 55 km dokonany w linii obrony Rosjan na Narwi został ostatecznie utrzymany. Trzeba było go jednak poszerzyć, I. Korpus też musiał przejść na drugą stronę. Korpus ten walczył o zdobycie przyczółku w bezpośredniej walce, z czujnym przeciwnikiem obsadzającym umocnione pozycje.

Nieudane próby sforsowania rzeki pod wsiami Zambski i Dzbądz pod ogniem nieprzyjaciela wyraźnie wskazywały na trudności takiego przedsięwzięcia. Jednak rzekę sforsowano dość łatwo dzięki temu, że szybko i umiejętnie wybrano miejsce przeprawy tuż obok. Na odcinku działania I. Korpusu taki manewr nie wchodził w rachubę, gdyż Rosjanie obsadzali ciągłe linie obrony pod drugiej stronie rzeki, na pozycjach rozmieszczony na wysokim brzegu Narwi. Z tego powodu I. Korpus miał trudności z pokonaniem rzeki, trudności które zahamowały dalsze natarcie Grupy Armii i wymagały od dowództwa dalekosiężnych decyzji.

Rosjanie nadal bronili Iwangorodu [Dęblin], ich dywizje nadal obsadzały silne pozycje na linii Góra Kalwaria - Błonie pod Warszawą, rosyjska flaga nadal powiewała nad Nowogeorgiewskiem [Modlin]. Utrzymanie tych ważnych pozycji i stolicy Polski było możliwe dla Rosjan tylko wtedy, gdyby zdołali skutecznie przeciwstawić się armiom Mackensena na południu między Bugiem a Wisłą oraz Grupie Armii Gallwitza i 8. Armii Scholtza na północy. Generalfeldmarschall Mackensen chciał wznowić swoją ofensywę, która od wieczora 22 lipca nie poczyniła żadnych znaczących postępów i przebić się na linię Chełm – Lublin. Wszystko zależało od tego, czy Grupie Armii Gallwitz i Armii Scholtz również wkrótce uda się zdobyć tereny znajdujące na kierunku południowo-wschodnim, na południe od Narwi. Oddziały Generała von Scholza nadal walczyły o opanowanie prawego brzegu Narwi między Nowogrodem a Łomżą.

Trudności sprawiało zdobycie lewego brzegu Narwi między Nowogrodem a rzeką Rozoga. Dopiero w nocy z 25 na 26 lipca dziewięciu kompaniom 75. Dywizji Rezerwowej, która znajdowała się na prawym skrzydle Armii Scholtz, udało się przeprawić na drugi brzeg u ujścia rzeki Szkwa (13 km w dół rzeki od Ostrołęki). Kompanie pionierów natychmiast przystąpiły do budowy mostu. Ukończono go w nocy 27 lipca, ale po przejściu kolejnej brygady piechoty został tak poważnie uszkodzony przez bezpośrednie trafienia artyleryjskie, że baterie 75. Dywizji Rezerwowej nie mogły podążyć za piechotą. W nocy 28 lipca trzeba było rozpocząć budowę drugiego mostu trochę bardziej na południe. W związku z tym odłożono natarcie na silne, położone na lewym brzegu Narwi pozycje nieprzyjaciela.

Wszystko zależało więc od szybkiego przekroczenia Narwi przez I. Korpus.